#اختصاصی
نویسنده: الهام حیدری، دبیر گروه پژوهشی مطالعات ترکیه
۲۹ اکتبر در تقویم ملی ترکیه، یادآور یکی از مهم‌ترین نقاط عطف تاریخ سیاسی این کشور است؛ روزی که در سال ۱۹۲۳ جمهوری ترکیه رسماً اعلام شد و مسیر تازه‌ای در سازمان سیاسی، ساختار حکمرانی و تعریف هویت ملی آغاز گردید. این تاریخ تنها یادبود تأسیس یک نظام سیاسی نیست، بلکه نمادی از گذار تاریخی ترکیه از امپراتوری عثمانی به دولت-ملت مدرن و بازتعریف نسبت میان گذشته تاریخی و آینده سیاسی آن به‌شمار می‌رود. در سال ۲۰۲۶ ترکیه یکصدوسومین سالگرد تأسیس جمهوری را گرامی می‌دارد. این مناسبت فرصتی برای بررسی تاریخی شکل‌گیری جمهوری، میراث آتاتورک و نقش این روز در بازنمایی هویت ملی ترکیه در جهان معاصر است.
از پایان امپراتوری تا تأسیس جمهوری تحولات منتهی به تأسیس جمهوری ترکیه را نمی‌توان جدا از بحران‌های سیاسی و نظامی اواخر دوره عثمانی و پیامدهای جنگ جهانی اول بررسی کرد. شکست امپراتوری، اشغال بخش‌هایی از قلمرو آن و بحران مشروعیت ساختار سیاسی موجود، زمینه‌ساز شکل‌گیری جنبش ملی ترکیه شد. در این میان، مصطفی کمال پاشا بعدها شناخته‌شده با نام آتاتورک به یکی از چهره‌های اصلی سازمان‌دهی مبارزه ملی تبدیل شد. تشکیل مجلس کبیر ملی ترکیه در آنکارا در سال ۱۹۲۰ و تحولات نظامی و سیاسی پس از آن، زمینه لازم برای شکل‌گیری نظام جمهوری را فراهم کرد.
در اول نوامبر ۱۹۲۲ مجلس کبیر ملی سلطنت را لغو کرد. پس از امضای پیمان لوزان در ۲۴ ژوئیه ۱۹۲۳ و اعلام آنکارا به‌عنوان مرکز اداری دولت در ۱۳ اکتبر همان سال، شرایط سیاسی برای اعلام جمهوری فراهم شد. سرانجام در ۲۹ اکتبر ۱۹۲۳ با اصلاح قانون اساسی، شکل حکومت جمهوری اعلام گردید. مصطفی کمال پاشا در همان روز به‌عنوان نخستین رئیس‌جمهور ترکیه انتخاب شد و روز بعد، دولت نخست جمهوری به ریاست عصمت اینونو تشکیل گردید. این تحولات نقطه عطفی در تاریخ سیاسی ترکیه بود؛ مرحله‌ای که در آن مفهوم حاکمیت ملی و ساختار دولت جدید در چارچوب جمهوری تثبیت شد. جمهوری‌خواهی و بازتعریف هویت ملی تأسیس جمهوری ترکیه با مجموعه‌ای از اصلاحات سیاسی، حقوقی، آموزشی و فرهنگی همراه شد که هدف آن‌ها ایجاد ساختاری متفاوت از نظام پیشین و تثبیت هویت جمهوری‌خواهانه بود. اصلاحات دوره آتاتورک، از جمله تغییرات در نظام حقوقی، آموزش عمومی، ساختار اداری و سیاست‌های فرهنگی، نقش مهمی در شکل‌گیری دولت مدرن ترکیه ایفا کردند. لغو خلافت در ۳ مارس ۱۹۲۴، تصویب قانون مدنی در سال ۱۹۲۶ و پذیرش الفبای جدید ترکی در سال ۱۹۲۸ از جمله تحولات مهم این دوره بودند. این اصلاحات علاوه بر تغییر ساختارهای حکومتی، بر نحوه بازنمایی تاریخ، زبان و هویت ملی نیز تأثیر گذاشتند. جمهوری جدید تلاش داشت رابطه میان دولت، جامعه و میراث تاریخی را در چارچوبی تازه تعریف کند. با این حال، شکل‌گیری جمهوری را نمی‌توان صرفاً محصول تصمیمات سیاسی یک فرد یا مجموعه‌ای از اصلاحات اداری دانست. این تحول نتیجه مجموعه‌ای از مبارزات نظامی، تحولات اجتماعی، بحران‌های تاریخی و تلاش برای ایجاد نظم سیاسی جدید بود.
از این منظر، ۲۹ اکتبر نه‌تنها یادآور تأسیس جمهوری، بلکه فرصتی برای بررسی چگونگی شکل‌گیری و استمرار یک روایت ملی است؛ روایتی که در طول زمان از طریق نهادهای رسمی، نظام آموزشی، مراسم عمومی و حافظه اجتماعی بازتولید شده است.
۲۹ اکتبر؛ حافظه تاریخی و نمادهای جمهوری
روز جمهوری در ترکیه با مراسم رسمی، برافراشتن پرچم، برنامه‌های فرهنگی و گردهمایی‌های عمومی همراه است. این مناسبت به‌ویژه در شهرهایی مانند آنکارا و استانبول، جلوه‌ای از پیوند میان حافظه تاریخی و فضای عمومی به‌شمار می‌رود. در این روز نمادهای جمهوری‌خواهی و تصاویر آتاتورک در کنار مراسم رسمی و برنامه‌های فرهنگی حضور دارند. این بازنمایی‌ها نقش مهمی در انتقال روایت تاریخی تأسیس جمهوری به نسل‌های جدید ایفا می‌کنند. برگزاری مراسم در داخل کشور و نمایندگی‌های ترکیه در خارج از مرزها نیز نشان می‌دهد که روز جمهوری علاوه بر کارکرد داخلی، در معرفی تاریخ و هویت سیاسی این کشور به مخاطبان بین‌المللی اهمیت دارد. بر اساس اعلام ریاست ارتباطات جمهوری ترکیه، فعالیت‌های مربوط به روز جمهوری شامل برنامه‌های تصویری و فرهنگی، کنسرت‌ها، نمایش‌های نورپردازی و نمایشگاه‌های دیجیتال بوده است. چنین برنامه‌هایی مناسبت‌های تاریخی را از سطح یادبود رسمی به عرصه بازنمایی عمومی و فرهنگی منتقل می‌کنند. با این حال اهمیت این روز تنها به مراسم و نمادهای رسمی محدود نمی‌شود. روز جمهوری فرصتی برای تأمل درباره تحولات سیاسی و اجتماعی ترکیه، استمرار نهادهای جمهوری‌خواهانه و چگونگی مواجهه جامعه با میراث تاریخی آن نیز فراهم می‌آورد. در این چارچوب بررسی ۲۹ اکتبر می‌تواند به درک بهتر رابطه میان تاریخ، حافظه جمعی و هویت ملی کمک کند. این مناسبت نشان می‌دهد که چگونه یک رویداد تاریخی در طول زمان به بخشی از ساختار معنایی و فرهنگی یک جامعه تبدیل می‌شود.
جمهوری ترکیه در افق معاصر؛ از هویت ملی تا دیپلماسی فرهنگی
بیش از یک قرن پس از تأسیس جمهوری، ترکیه با مجموعه‌ای از تحولات سیاسی، اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی مواجه است که بر جایگاه منطقه‌ای و بین‌المللی آن تأثیر می‌گذارند. در چنین شرایطی میراث جمهوری‌خواهی همچنان یکی از عناصر مهم در مباحث مربوط به هویت ملی، سیاست فرهنگی و جایگاه تاریخی ترکیه است. بازخوانی این میراث مستلزم توجه هم‌زمان به دستاوردهای دوره جمهوری، پیچیدگی‌های تاریخی و تنوع دیدگاه‌های موجود در جامعه ترکیه است. از سوی دیگر روز جمهوری می‌تواند در چارچوب دیپلماسی فرهنگی نیز مورد توجه قرار گیرد. مناسبت‌های ملی از طریق مراسم رسمی، برنامه‌های فرهنگی و بازنمایی نمادهای تاریخی، امکان معرفی روایت تاریخی یک کشور به مخاطبان خارجی را فراهم می‌کنند. این موضوع برای مطالعه روابط فرهنگی ایران و ترکیه نیز اهمیت دارد. شناخت مناسبت‌های ملی، نمادهای تاریخی و روایت‌های هویت‌ساز هر کشور می‌تواند زمینه‌ای برای فهم دقیق‌تر تفاوت‌ها و اشتراکات فرهنگی و تاریخی فراهم کند. چنین شناختی به‌ویژه در حوزه گردشگری فرهنگی، همکاری‌های دانشگاهی و ارتباطات میان‌فرهنگی می‌تواند به توسعه تعاملات مبتنی بر شناخت متقابل کمک کند.
سخن پایانی
۲۹ اکتبر یادآور تأسیس جمهوری ترکیه و آغاز مرحله‌ای تازه در تاریخ سیاسی این کشور است. اهمیت این روز علاوه بر جایگاه تاریخی آن، در استمرار مفاهیمی مانند حاکمیت ملی، جمهوری‌خواهی و هویت سیاسی نهفته است. بازخوانی روز جمهوری فرصتی برای شناخت بهتر تحولات ترکیه در یک قرن گذشته و بررسی نسبت میان میراث تاریخی و سیاست معاصر فراهم می‌آورد. در این چارچوب جمهوری ترکیه نه صرفاً یک ساختار سیاسی، بلکه تجربه‌ای تاریخی است که همچنان در شکل‌دهی به هویت ملی و جایگاه این کشور در جهان معاصر نقش دارد.۲۹ اکتبر از این منظر یادآور پیوند میان گذشته و حال و اهمیت تاریخ در فهم تحولات سیاسی و فرهنگی ترکیه است.
منابع
- Türkiye Büyük Millet Meclisi (TBMM). History of the Turkish Grand National Assembly: The Proclamation of the Republic.
۲٫T.C. Millî Eğitim Bakanlığı. Atatürk Kronolojisi: 1923–۱۹۲۴؛ همچنین Türkiye Cumhuriyeti Kronoloji, Kültür Portalı
۳٫T.C. Cumhurbaşkanlığı İletişim Başkanlığı. “۲۹ Ekim Cumhuriyet Bayramı.”
