فرصتی برای احیای ظرفیت تاریخی جلفا در عصر جدید توسعه برونگرای ایران
یک هفته از شورش در قزاقستان میگذرد و هر چه زمان بیشتر میگذرد، ابعاد بیشتری از این حادثه به دشت میآید. به گفته منابع رسمی قزاقستانی، بیش از شش هزار نفر در شورش مسلحانه و برنامهریزی شده این کشور دستگیر شده و صدها نفر هم کشته و زخمی شدهاند. آنچه در این کشور گذشت، هر چند بیسابقه بود، اما مانند یک طوفان زودگذر که ویرانی بسیاری دارد و تبعات بسیار، هنوز این کشور را درگیر خود کرده است. هزاران نفری که دستگیر شدهاند برای دولت مرکزی و سیستم امنیتی قزاقستان و روسیه ثابت کرده که این شورش مسلحانه نمیتواند بدون هدایت و پشتوانه خارجی باشد.
نقش اتحادیه اروپا در سیاست بینالمللی به عنوان یک هویت کلان سیاسی حائز اهمیت است. این اتحادیه از لحاظ سیاسی در بخش تعریف راهبرد و همچنین مشروعیت بخشی به تصمیمهای کلان سیاست بینالملل، یک منبع مهم و تأثیرگذار است. در پیشبینی نحوه تعامل کشورهای اروپایی با حکومت طالبان، میان هر یک از دول اروپایی و اتحادیه اروپا به عنوان یک کل، همخوانی وجود ندارد. به همین دلیل است که دولت فدرال آلمان، بریتانیا و فرانسه و دیگر دولتهای اروپایی هر یک سیاست و پالیسی منحصر به خود را در افغانستان دوره جمهوریت دنبال میکردند. اگر منحنی سیاست خارجی اتحادیه اروپا را از دوره ریاست جمهوری اشرف غنی و تصرف کابل توسط طالبان ترسیم کنیم نوعی انعطاف و تساهل واضح را میتوان مشاهده کرد که اگر این خط همین گونه ادامه یابد، دورنمای آن به نفع دولت طالبان منتهی میشود.
یک کارشناس مسائل افغانستان، با اشاره به خبر ملاقات مقامات طالبان با احمد مسعود و اسماعیل خان در ایران گفت: «حتی اگر توافقی هم در این ملاقات صورت نگرفته باشد، گام درستیست که بتوان راه حل سیاسی برای مشکلی که در افغانستان و خطر جنگ داخلی که وجود دارد را پیدا کرد.»
یک کارشناس حوزه اوراسیا در تحلیل حوادث اخیر قزاقستان گفت: آمریکا و برخی از متحدان آن از جمله ترکیه که هم اکنون نقش نیابتی را در قفقاز و آسیای مرکزی دارند، تغییر نظم سیاسی را در این منطقه دنبال می کنند. نظم سیاسی که فضایی از همکاری ها بین ایران، روسیه و چین را نشان می دهد که هدف از تغییر این فضا استفاده از پتانسیلی برای ایجاد کانون ناامنی در این حوزه است.
اعتراضاتی که از دوم ژانویه 2022 میلادی (12 دی 1400) در شهرهای مختلف قزاقستان آغاز شد، از نظر «میزان خشونت و سطح درگیریها» قابل مقایسه با «شورش آلماتی» در دسامبر 1986 است که در اعتراض به برکناری «دینمحمد کونایف»، دبیر اول حزب کمونیست قزاقستان شوروی، روی داد و موجب شد نخستین اعتراض و شورش دوره رهبری میخائیل گورباچف شکل بگیرد.
تا پیش از این تقریباً تمام تسلیحات مورد نیاز تاجیکستان و قرقیزستان توسط روسیه تأمین میشد. مسکو در ارائه تسلیحات به این کشورها منطق موازنه را به طور کامل رعایت میکرد و به نظر میرسد حتی در استفاده از این تسلیحات نیز اعمال نفوذ داشت. درعینحال حضور نیروهای نظامی روسیه در پایگاه هوایی کانت در قرقیزستان و نیز پایگاه 201 در تاجیکستان مانع از خروج تنشها از سطح مشخص و محدود میشد. بااینحال تجربه جنگ قرهباغ و ورود تسلیحات ترکیه و رژیم صهیونیستی به عرصه مبارزات میدانی موازنههای حوزه خارج نزدیک را تغییر داد. در حال حاضر نیز به نظر میرسد روندهای مشابه در اوکراین نیز در جریان است. در این چارچوب اتخاذ رویکرد مشابه از سوی ترکیه و حتی رژیم صهیونیستی در فرایند تنشهای بین قرقیزستان و تاجیکستان میتواند به طور محسوسی بر موازنه منطقهای تأثیرگذار باشد.
ناآراميهاي روزهاي اخير در قزاقستان نمونه مشابه ديگري از ناآراميها در برخي كشورهاي خاورميانه عربي و برخي جمهوريهاي سابق شوروي است كه ساختار قدرت كم و بيش مشابهي در آنها برقرار است.
اعتراضات خشونتبار روزهای اخیر در قزاقستان رسانههای جهان را غافلگیر کرده است و طبق معمول با جبههگیریهای متفاوت و گاهی متضاد از سوی کشورهای منطقه و قدرت های بین المللی هم مواجه شده است. اما پیش از بررسی دلایل بروز یکباره این اعتراضات، در این گزارش به بررسی روند و تسلسل حوادث میپردازیم.