#اختصاصی
نویسنده: پریسا احتشام نیا، دانشجو دکتری مطالعات شبه قاره هند
دو سال پس از سقوط دولت شیخ حسینه[۱] در پی خیزش دانشجویی ژوئیه و اوت ۲۰۲۴، رهبر حزب عوامی لیگ[۲] بار دیگر در مرکز تحولات سیاسی بنگلادش قرار گرفته است. حسینه که پس از کنار گذاشته شدن از قدرت به هند پناه برد، اکنون اعلام کرده است که حتی احتمال بازداشت، زندان یا اجرای حکم اعدام نیز مانع بازگشت او نخواهد شد. این موضعگیری را نمیتوان صرفاً تصمیمی شخصی دانست؛ بلکه باید آن را در بستر رقابت بر سر آینده سیاسی بنگلادش، وضعیت حزب عوامی لیگ، مشروعیت نظم سیاسی جدید و روابط پرتنش دهلی و داکا تحلیل کرد.
حکومت ۱۵ ساله شیخ حسینه، در کنار برخی دستاوردهای اقتصادی و زیرساختی، با انتقادهای گسترده درباره محدود شدن فضای سیاسی، سرکوب مخالفان، نقض حقوق بشر و مناقشه بر سر سلامت انتخابات مواجه بود. اعتراضات گسترده سال ۲۰۲۴ که ابتدا با محوریت مطالبات دانشجویی آغاز شد، به سرعت به جنبشی فراگیر علیه دولت تبدیل شد و در نهایت به خروج حسینه از کشور انجامید.
پس از روی کار آمدن نظم سیاسی جدید، پروندههای قضایی علیه حسینه به یکی از مهمترین محورهای مناقشه سیاسی تبدیل شد. دادگاه بینالمللی جنایات بنگلادش در نوامبر ۲۰۲۵ او را به اتهام جنایت علیه بشریت در جریان سرکوب اعتراضات ۲۰۲۴ مجرم شناخت و به اعدام محکوم کرد. دولت بنگلادش نیز بارها از هند خواسته است او را مسترد کند؛ در حالی که دهلینو اعلام کرده درخواست استرداد در دست بررسی قرار دارد. از این منظر، بازگشت حسینه میتواند او را از یک رهبر در تبعید به یک متهم حاضر در ساختار قضایی بنگلادش تبدیل کند. بنابراین مسئله اصلی فقط بازگشت یک سیاستمدار سابق نیست، بلکه آزمونی برای میزان استقلال و مشروعیت نظام قضایی و ظرفیت دولت جدید برای مدیریت میراث سیاسی دوره حسینه خواهد بود.
اعلام بازگشت حسینه را میتوان بخشی از راهبرد سیاسی او برای حفظ انسجام و روحیه هواداران حزب عوامی لیگ دانست. پس از سقوط دولت، بسیاری از رهبران و فعالان این حزب مخفی یا از کشور خارج شدهاند و فعالیت سیاسی عوامی لیگ با محدودیتهای جدی مواجه شده است. تأکید حسینه بر بازگشت میتواند این پیام را منتقل کند که رهبر حزب همچنان در صحنه سیاسی حضور دارد و قصد کنار گذاشتن مبارزه را ندارد. با این حال، این راهبرد با موانع جدی روبهروست. بخشی از جامعه بنگلادش، بهویژه معترضان و خانوادههای قربانیان خیزش ۲۰۲۴، خواهان پاسخگویی قضایی حسینه هستند. از نگاه آنان، بازگشت او بدون رسیدگی به اتهامات مربوط به سرکوب اعتراضات میتواند به معنای نادیده گرفتن مطالبات جنبش ۲۰۲۴ باشد. از سوی دیگر، برخی تحلیلگران معتقدند عوامی لیگ هنوز نتوانسته است مسئولیت سیاسی و تاریخی خود در قبال تحولات سالهای گذشته را بپذیرد؛ مسئلهای که احیای جایگاه این حزب در فضای سیاسی جدید را دشوار میکند. بنابراین، حتی اگر حسینه به کشور بازگردد، بازگشت فیزیکی الزاماً به معنای بازگشت سیاسی نخواهد بود. آینده عوامی لیگ به توانایی آن برای بازسازی تشکیلاتی، بازتعریف گفتمان سیاسی و پاسخگویی به اتهامات گذشته بستگی خواهد داشت.
علاوه بر این موضوع حسینه به یکی از حساسترین مسائل روابط خارجی بنگلادش تبدیل شده است. هند در سالهای نخستوزیری حسینه روابط نزدیکی با دولت او داشت و پس از سقوط وی نیز به او پناه داد. در مقابل، دولت جدید بنگلادش استفاده حسینه از خاک هند برای بیان مواضع سیاسی علیه دولت داکا را دخالت در امور داخلی و تعرض به حاکمیت خود تلقی کرده است. از این منظر، پرونده حسینه میتواند به عاملی برای تشدید شکاف میان دهلی و داکا تبدیل شود. هند از یک سو باید ملاحظات حقوقی و دیپلماتیک مربوط به درخواست استرداد را در نظر بگیرد و از سوی دیگر نمیتواند نسبت به پیامدهای امنیتی و سیاسی روابط خود با دولت جدید بنگلادش بیتفاوت باشد. نحوه برخورد هند با آینده حسینه میتواند بر روابط دوجانبه، امنیت مرزی و همکاریهای منطقهای دو کشور تأثیر بگذارد؛ زیرا بنگلادش از نظر امنیت مرزی، تجارت، اتصال منطقهای و مدیریت منابع آبی برای هند اهمیت راهبردی دارد. از این رو، تبدیل پرونده حسینه به یک بحران دائمی در روابط دو کشور میتواند هزینههایی فراتر از عرصه سیاسی داخلی بنگلادش ایجاد کند. مدیریت این مسئله نیازمند تفکیک پرونده قضایی حسینه از سایر حوزههای همکاری دوجانبه است.
تحولات مرتبط با شیخ حسینه نشان میدهد که آینده سیاسی بنگلادش صرفاً به سرنوشت یک رهبر سابق وابسته نیست، بلکه با مسئله تثبیت نظم سیاسی پس از خیزش ۲۰۲۴ پیوند خورده است. دولت بنگلادش باید میان پاسخگویی و حذف سیاسی تمایز قائل شود. رسیدگی قضایی به اتهامات مطرحشده علیه حسینه برای بازسازی اعتماد عمومی ضروری است، اما چنین فرایندی زمانی میتواند به تثبیت مشروعیت نظم جدید کمک کند که از استانداردهای دادرسی عادلانه، شفافیت و استقلال قضایی برخوردار باشد. تبدیل محاکمه رهبران سابق به ابزار حذف رقبای سیاسی، خطر تداوم چرخه انتقام و بیثباتی سیاسی را افزایش خواهد داد.
همچنین حذف کامل یک جریان سیاسی با سابقه طولانی از ساختار سیاسی، لزوماً به معنای تثبیت دموکراسی نیست. اگر حزب عوامی لیگ بتواند مسئولیت خود در قبال خشونتها و نقض حقوق سیاسی را بپذیرد و رهبری و گفتمان خود را بازتعریف کند، امکان بازگشت تدریجی آن به رقابت سیاسی وجود خواهد داشت. چنین رویکردی میتواند از تبدیل عوامی لیگ به یک نیروی سیاسی زیرزمینی و رادیکال جلوگیری کند. از سویی هند و بنگلادش نیازمند مدیریت دیپلماتیک پرونده حسینه هستند. اختلاف بر سر استرداد او نباید به بحرانی گستردهتر در روابط دوجانبه تبدیل شود. دهلینو باید در کنار ملاحظات حقوقی، حساسیتهای سیاسی و امنیتی دولت بنگلادش را در نظر بگیرد و داکا نیز باید از تبدیل پرونده حسینه به تنها محور روابط خارجی خود با هند اجتناب کند؛ دولت جدید بنگلادش باید بر نهادسازی به جای شخصمحوری تمرکز کند. اصلاحات انتخاباتی، تقویت استقلال نهادهای قضایی، تضمین آزادی فعالیت سیاسی و ایجاد سازوکارهای پاسخگویی برای نیروهای امنیتی میتواند زمینه گذار پایدارتر را فراهم کند.
در نهایت، بازگشت احتمالی شیخ حسینه بیش از آنکه صرفاً یک بازگشت سیاسی باشد، آزمونی برای بلوغ نهادهای سیاسی بنگلادش است. اگر دولت بتواند این پرونده را در چارچوب قانون، عدالت و رقابت سیاسی مدیریت کند، بحران حسینه میتواند به فرصتی برای بازسازی اعتماد عمومی و شکلگیری نظمی فراگیرتر تبدیل شود؛ در غیر این صورت، خطر بازتولید قطبیشدن، انتقام سیاسی و تداوم بیثباتی همچنان پابرجا خواهد ماند.
منابع
Chakma, B. (2015). Sheikh Hasina Government’s India Policy: A Three-level Game? Journal of Asian Security and International Affairs, 2(1), 27-51. https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/2347797014565291
Columbia University (n.d.). “Sheikh Hasina” World Leaders Forum. https://worldleaders.columbia.edu/directory/sheikh-hasina 
Council of Women World Leaders (n.d.). “SHEIKH HASINA” Council of Women World Leaders. https://www.councilwomenworldleaders.org/sheikh-hasina.html 
Roy, A. D., Debnath, A., & Islam, S. M. (2026). The Political Chimera: Was Bangladesh’s Sheikh Hasina Regime Fascist, Authoritarian, Populist or a Mix of all Three? ICL Journal. https://doi.org/10.1515/icl-2025-0060
[۱] Sheikh Hasina
[۲] Awami League political party
