#اختصاصی
نویسنده: ولی کالجی، عضو شورای علمی موسسه ایراس
در ۱۳ فوریه ۲۰۰۸ میلادی ارمنستان توافقنامهای را امضا کرد که بر اساس آن کنترل کامل راهآهن دولتی این کشور به شرکت «راهآهن قفقاز جنوبی»،[۱] یکی از شرکتهای تابعه و تحت مالکیت کامل «راهآهن روسیه»، واگذار شد. این قرارداد، در صورت توافق طرفین، میتواند تا سال ۲۰۴۸ تمدید شود. توافق مزبور بر پایه مدل «امتیاز بهرهبرداری»[۲] تنظیم شده بود و مسئولیت های عملیاتی، مدیریتی و سرمایه گذاری را به طرف روسی منتقل می کرد. اگرچه مالکیت رسمی زیرساخت های راهآهن همچنان در اختیار دولت ارمنستان باقی ماند، اما کنترل عملیاتی، تصمیمگیریهای سرمایهگذاری، سیاستگذاری تعرفهای و توسعه شبکه عملاً تحت اختیار روسیه قرار گرفت؛ وضعیتی که به روسیه امکان «اعمال نفوذ بدون مالکیت رسمی» را میداد.
توافقنامه راهآهن سال ۲۰۰۸ در واقع ادامه و یکی از پیامدهای توافق «بدهی در برابر دارایی» میان ارمنستان و روسیه در سالهای ۲۰۰۲ تا ۲۰۰۳ بود که برای تسویه بدهی ۹۶ میلیون دلاری ارمنستان به روسیه منعقد شده بود. قرارداد امتیاز بهرهبرداری ۳۰ ساله راهآهن به طور گسترده به عنوان یکی از مهم ترین نقاط عطف در گسترش نفوذ ساختاری روسیه بر اقتصاد و زیرساخت های ارمنستان در دوران پساشوروی شناخته می شود. بر اساس توافق «بدهی در برابر دارایی»،[۳] مالکیت یا مدیریت شش دارایی مهم صنعتی و اقتصادی ارمنستان، از جمله در بخش های برق، گاز، صنایع الکترونیک و صنایع مرتبط با دفاع، به روسیه واگذار شد. این امر زمینهساز تسلط و نفوذ روسیه در سایر بخش ها از جمله راهآهن و مخابرات شد.
در راستای کاهش این انحصار و وابستگی، دولت ارمنستان در سال ۲۰۰۹، یعنی یک سال پس از امضای قرارداد امتیاز ۳۰ ساله، توافقنامه ای با ایران برای احداث خط آهن «مرند–نوردوز–مغری–ایروان» امضا کرد. روسیه با این پروژه مخالفت کرد و با وجود تلاش های قابل توجه ارمنستان، این خط آهن هرگز به مرحله اجرا نرسید و در نتیجه انحصار روسیه بر شبکه ریلی ارمنستان دستنخورده باقی ماند.
طرح های احیای مسیرهای ریلی دوران شوروی در جنوب قفقاز نیز پس از جنگ دوم قرهباغ در سال ۲۰۲۰ و در شرایط جدید منطقه ای به نتیجه نرسید. با این حال، توافق صلحی که در ۸ اوت ۲۰۲۵ میان الهام علی اف و نیکول پاشینیان در کاخ سفید به امضا رسید، مرحله جدیدی را در ساخت و یکپارچه سازی مسیرهای جاده ای و ریلی در جنوب ارمنستان رقم زد. با وجود این، در حالی که حدود ۸۰ درصد از خط آهن ۱۱۰ کیلومتری هورادیز–آغبند در جنوب غربی جمهوری آذربایجان (و در مجموع حدود ۱۴۰ کیلومتر با احتساب مسیرهای جانبی) تکمیل شده و ترکیه نیز ساخت خط آهن جدید ۲۲۴ کیلومتری از قارص تا مرز نخجوان را آغاز کرده است که قرار است پیش از سال ۲۰۳۰ به بهرهبرداری برسد، عملیات بازسازی و احداث خط آهن در جنوب ارمنستان هنوز آغاز نشده است.
در چنین شرایطی، نیکول پاشینیان، نخستوزیر ارمنستان، در نشست خبری ۱۳ فوریه اعلام کرد که کشوری که با هر دو کشور روسیه و ارمنستان «روابط دوستانه» داشته باشد، میتواند «حقوق امتیاز مدیریت» راهآهن ارمنستان را که در حال حاضر تحت مدیریت روسیه قرار دارد، خریداری کند. وی این اقدام را راهحلی احتمالی برای جبران از دست رفتن «مزیت رقابتی»[۴] ارمنستان در نتیجه عبور مسیرهای بینالمللی از خاک این کشور دانست. هنگامی که از او پرسیده شد چه کشورهایی می توانند چنین نقشی را ایفا کنند، پاشینیان از قزاقستان، امارات متحده عربی و قطر نام برد، هرچند تأکید کرد که این فهرست محدود به این کشورها نیست.
اظهارات اخیر نیکول پاشینیان را می توان جدیدترین گام دولت ارمنستان در راستای کاهش وابستگی این کشور به روسیه در بخش زیرساخت ها دانست. پس از فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی، کنترل و نفوذ روسیه بر شبکه راهآهن و مدیریت ریلی ارمنستان به ویژه به دلیل محصور بودن این کشور در خشکی اهمیت ویژه ای پیدا کرد. پس از جنگ اول قره باغ، مسیرهای ریلی ارمنستان با جمهوری آذربایجان (مسیر شرقی) و ترکیه (مسیر غربی) مسدود شدند. قطع ارتباطات ریلی میان ارمنستان و جمهوری آذربایجان منجر به قطع اتصال ریلی ارمنستان با ایران از طریق مسیر جلفا–نخجوان نیز شد. در نتیجه، طی سه دهه گذشته تنها ارتباط ریلی فعال ارمنستان مسیر شمالی بوده است؛ خط آهنی بهجامانده از دوران شوروی که از طریق گرجستان به روسیه و دریای سیاه متصل می شود. نکته شایان توجه این که علی رغم قطع روابط دیپلماتیک میان روسیه و گرجستان پس از جنگ اوت ۲۰۰۸، این کریدور ریلی همانند مسیر جاده ای همچنان باز و فعال باقی مانده است.
نبود اتصال ریلی ارمنستان در سه جهت ــ به سمت شرق به سوی جمهوری آذربایجان، به سمت جنوب به سوی ایران و به سمت غرب به سوی نخجوان و ترکیه ــ و وابستگی این کشور به مسیر شمالی از طریق گرجستان به روسیه، موقعیت انحصاری و نفوذ شرکت «راهآهن قفقاز جنوبی» تحت کنترل روسیه را بهطور قابل توجهی تقویت کرده است. از این رو، رویکرد جدید دولت ارمنستان گامی در جهت کاهش انحصار و نفوذ روسیه بر زیرساختهای ریلی این کشور و همچنین متنوعسازی ارتباطات راهآهن ارمنستان به شمار میرود.
با این حال، مهم ترین نکته در این تحولات، تداوم حضور روسیه در روندهای جدید است. اگرچه روسیه از توافقات حاصلشده در نشست واشنگتن کنار گذاشته شد، اما همچنان آمادگی خود را برای گفتوگو درباره مشارکت احتمالی در «مسیر ترامپ» با ارمنستان اعلام کرده است. میخائیل کالوگین، مدیر اداره چهارم کشورهای مستقل مشترکالمنافع (CIS) در وزارت امور خارجه روسیه، این استدلال را مطرح کرده است که «دلایل کافی» برای چنین مشارکتی وجود دارد. او از جمله به شرکت «راهآهن قفقاز جنوبی» اشاره کرد که «امتیاز مدیریت شبکه راهآهن ارمنستان» را در اختیار دارد.
از سوی دیگر، نیکول پاشینیان، نخستوزیر ارمنستان، فاش کرده است که از روسیه خواسته است بهطور «فوری» مسئله بازسازی کامل خطوط ریلی مجاور جمهوری خودمختار نخجوان و مرز ترکیه را پیگیری کند. این موضوع سه بخش مهم راهآهن، یعنی یراسخ–نخجوان، گیومری–قارص و ایجوان–قزاخ را شامل می شود. پاشینیان اعلام کرد که بیش از یک ماه پیش این موضوع را با طرف روسی مطرح کرده است.
با این حال، به نظر میرسد دولت ارمنستان تنها از مشارکت و سرمایه گذاری روسیه در بخش های ریلی خارج از مسیر موسوم به «مسیر ترامپ» حمایت می کند. پاشینیان در پاسخ به احتمال مشارکت روسیه در این پروژه تأکید کرد که این مسیر یک ابتکار دوجانبه میان ارمنستان و ایالات متحده است و افزود: «هرگونه مشارکت طرف ثالث تنها در چارچوب مذاکرات دوجانبه قابل بررسی است.» وی همچنین به اعلام آمادگی شرکت «راهآهن قفقاز جنوبی» برای واگذاری صرفاً بخش راهآهن مغری ــ که انتظار میرود مسیر ترامپ از آن عبور کند ــ از مدیریت این شرکت به دولت ارمنستان واکنش نشان داد و این اظهارات را ناشی از «سوءبرداشت» دانست. پاشینیان تصریح کرد: «بخش [راهآهن مغری] تحت مدیریت روسیه نیست که قرار باشد به ارمنستان واگذار شود. این منطقه بخشی از قلمرو حاکمیتی ارمنستان است و ما مدیریت این قلمرو حاکمیتی را به هیچ طرفی واگذار نکردهایم. اساساً در آنجا هیچ خط آهنی وجود ندارد که کسی بخواهد آن را مدیریت کند.»
در واقع، همانگونه که الکسی اورچوک، معاون نخستوزیر روسیه، اعلام کرده است، فدراسیون روسیه تصمیم گرفته مذاکرات عملی درباره بازسازی دو بخش از شبکه ریلی ارمنستان را آغاز کند؛ بخش هایی که شبکه راهآهن ارمنستان را در نزدیکی شهر یراسخ به شبکه ریلی جمهوری آذربایجان و در نزدیکی شهرک آخوریان به شبکه ریلی جمهوری ترکیه متصل خواهند کرد. طول این بخش ها به ترتیب ۱٫۶ کیلومتر و ۱۲٫۴ کیلومتر اعلام شده است. تمامی این مسیرها خارج از جنوب ارمنستان قرار دارند؛ منطقهای که انتظار می رود «مسیر ترامپ» از آن عبور کند. با این وجود، بازگشایی این خطوط ریلی بخشی از پروژه «چهارراه صلح» دولت پاشینیان محسوب میشود.
در مجموع، خروج ارمنستان از وابستگی سیاسی و نظامی به روسیه بدون پایان دادن به انحصار روسیه بر زیرساخت های اقتصادی این کشور بعید به نظر می رسد. دولت ارمنستان نخستین گام را در این مسیر با ملیسازی شبکه برق کشور برداشت و در ۹ ژوئیه ۲۰۲۵، واهان خاچاطوریان، رئیسجمهور ارمنستان، قانونی را امضا کرد که امکان ملی سازی شرکت توزیع برق سراسری را فراهم میکرد. با این حال، این تصمیم پس از بازداشت سامول کاراپتیان، رهبر اپوزیسیون، که در سال ۲۰۱۷ مالکیت کامل «شرکت شبکه برق ارمنستان» و «نیروگاه حرارتی هرازدان» را به دست آورده بود، به موضوعی جنجالی در عرصه سیاسی تبدیل شد.
وابستگی ارمنستان به زیرساخت های اقتصادی تحت کنترل روسیه تنها به بخش های راهآهن و برق محدود نمی شود. تأمین کننده انحصاری گاز طبیعی در بازار داخلی ارمنستان شرکت «گازپروم ارمنستان»[۵] است؛ شرکت مشترک روسی–ارمنی که در دسامبر ۱۹۹۷ تأسیس شد و تمامی سهام آن در مالکیت شرکت روسی «گازپروم» قرار دارد. از این رو، تلاش های ارمنستان برای پایان دادن به انحصار و نفوذ روسیه بر زیرساخت های اقتصادی این کشور با موانع جدی روبهرو است. تحقق این هدف تا حد زیادی به نتیجه انتخابات سرنوشتساز پارلمانی ۷ ژوئن ۲۰۲۶ بستگی دارد؛ انتخاباتی که مشخص خواهد کرد آیا ارمنستان به جهتگیری سیاست خارجی پیش از سال ۲۰۱۸ بازخواهد گشت یا مسیر سال های اخیر خود را در جهت همگرایی بیشتر با غرب ادامه خواهد داد.
این مقاله برای نخستین بار به زبان انگلیسی در «موسسه آسیای مرکزی و قفقاز» در ایالات متحده آمریکا در ۲۶ می ۲۰۲۶ میلادی منتشر شده است:
Vali Kaleji, “Armenia Seeks to Reduce Russia’s Monopoly on Railway Infrastructure”, Central Asia-Caucasus Institute – Silk Road Studies Program, American Foreign Policy Council, May 26, 2026.
[۱] . Yuzhno-Kavkazskaya zheleznaya doroga – YuKZhD
[۲] . Concession
[۳] . debt-for-assets
[۴]. competitive advantage
[۵]. Gazprom Armenia
