دلارزدایی در بریکس؛ گام‌های کوچک برای تغییر یک نظم بزرگ

#اختصاصی

نویسنده: پریسا احتشام نیا، دانشجو دکتری مطالعات شبه قاره هند

هجدهمین اجلاس سران بریکس در دهلی‌نو را نمی‌توان صرفاً نشستی دیگر در تقویم دیپلماسی جنوب جهانی دانست. تصویب بیانیه دهلی‌نو در شرایطی که جنگ‌ها، تحریم‌های اقتصادی، تعرفه‌های تجاری و رقابت بر سر آینده نظم بین‌المللی شدت گرفته‌اند، نشان می‌دهد بریکس در حال عبور از مرحله طرح ایده‌های کلی درباره اصلاح نظام بین‌المللی به سمت ایجاد سازوکارهای عملی برای کاهش آسیب‌پذیری اعضای خود است. در این میان، مسئله دلارزدایی جایگاه ویژه‌ای دارد؛ اما آنچه در دهلی‌نو مشاهده شد، بیش از آنکه تلاش برای حذف فوری دلار باشد، حرکت به سوی کاهش وابستگی ساختاری به آن از طریق ارزهای ملی، زیرساخت‌های پرداخت مستقل و نهادهای مالی متعلق به جنوب جهانی است.

بیانیه ۴۵ صفحه‌ای دهلی‌نو که در نخستین روز اجلاس به تصویب رسید، بر توسعه تجارت و سرمایه‌گذاری با استفاده از ارزهای محلی و افزایش قابلیت همکاری میان سامانه‌های پرداخت و پیام‌رسانی اعضا تأکید می‌کند. کارگروه پرداخت‌های بریکس مأمور شده است به دنبال راهکارهایی برای پرداخت‌های فرامرزی سریع‌تر، کم‌هزینه‌تر، شفاف‌تر، ایمن‌تر و در دسترس‌تر باشد. اهمیت این تصمیم در آن است که بریکس برخلاف برخی گمانه‌زنی‌ها، در دهلی‌نو به سمت ایجاد یک ارز مشترک بریکس حرکت نکرد؛ بلکه رویکردی تدریجی و واقع‌گرایانه را برگزید. مقام‌های هندی نیز صراحتاً تأکید کرده‌اند که در حال حاضر پیشنهادی برای ایجاد ارز بریکس وجود ندارد و تسویه با ارزهای ملی عمدتاً با هدف کاهش هزینه معاملات دوجانبه دنبال می‌شود. این رویکرد را باید در بستر تحولاتی دید که طی یک دهه گذشته اعتماد بسیاری از اقتصادهای نوظهور به بی‌طرفی زیرساخت‌های مالی جهانی را کاهش داده است. استفاده فزاینده از تحریم‌های مالی، مسدودسازی دارایی‌های خارجی و محدودیت دسترسی برخی کشورها به شبکه‌های پرداخت بین‌المللی، برای دولت‌های بریکس این پرسش را ایجاد کرده است که تا چه اندازه اتکای شدید به زیرساخت‌های مالی غرب می‌تواند به یک آسیب‌پذیری ژئوپلیتیک تبدیل شود. از این منظر، دلارزدایی بریکس را نباید صرفاً پروژه‌ای علیه ایالات متحده دانست؛ بلکه باید آن را تلاشی برای افزایش تاب‌آوری مالی اعضا در برابر شوک‌های ژئوپلیتیک و اقتصادی تلقی کرد.

در همین چارچوب، نقش بانک توسعه جدید[۱] اهمیت پیدا می‌کند. این بانک از ابتدا با هدف تأمین مالی زیرساخت و توسعه پایدار در اقتصادهای نوظهور ایجاد شد، اما در سال‌های اخیر استفاده از ارزهای محلی در تأمین مالی نیز به یکی از محورهای آن تبدیل شده است. در مسیر مالی بریکس، بانک توسعه جدید می‌تواند به تدریج نقش مهمی در کاهش نیاز به واسطه‌گری دلار در بخشی از تأمین مالی پروژه‌های توسعه‌ای ایفا کند؛ به‌ویژه آنکه این بانک در سال‌های اخیر بر تأمین مالی و انتشار ابزارهای مالی به ارزهای محلی تأکید کرده است.

با این حال، افزایش استفاده از ارزهای ملی به معنای پایان سلطه دلار نخواهد بود. مهم‌ترین مانع در این مسیر، ساختار اقتصاد سیاسی نظام مالی جهانی است. دلار تنها یک واحد پولی نیست؛ بلکه در قلب شبکه‌ای از بازارهای سرمایه، بانکداری، بیمه، تجارت کالا، ذخایر ارزی و زیرساخت‌های پرداخت قرار دارد. بنابراین حتی اگر یک معامله میان دو عضو بریکس با روپیه، روبل، یوان، درهم یا ریال انجام شود، این امر به‌تنهایی به معنای حذف نقش دلار از زنجیره مالی معامله نیست. تجربه تجارت هند و روسیه نیز نشان داده است که استفاده از ارزهای ملی در صورت وجود عدم توازن تجاری می‌تواند به انباشت ارزهایی منجر شود که امکان استفاده متقابل از آنها محدود است. مسئله اصلی، بنابراین، صرفاً انتخاب واحد پولی معامله نیست؛ بلکه ایجاد بازاری عمیق و قابل اعتماد برای تسویه و سرمایه‌گذاری است.

از این منظر، توسعه سامانه‌های پرداخت فرامرزی اهمیت بیشتری از ایجاد یک ارز مشترک دارد. هند با رابط یکپارچه پرداخت[۲] و برخی دیگر از اعضای بریکس با سامانه‌های پرداخت سریع داخلی خود ظرفیت‌هایی در اختیار دارند که می‌تواند در صورت اتصال به یکدیگر، هزینه و زمان تراکنش‌های فرامرزی را کاهش دهد. با این حال، تفاوت در مقررات ارزی، کنترل سرمایه، نظام‌های بانکی و عدم توازن تجاری میان اعضا همچنان موانع جدی ایجاد می‌کند. بنابراین آنچه در دهلی‌نو شکل گرفت، بیشتر یک پروژه زیرساختی بلندمدت است تا یک انقلاب پولی فوری.

بعد سیاسی این تحول نیز قابل توجه است. بریکس در بیانیه دهلی‌نو از اقدامات یکجانبه، تعرفه‌های تنبیهی و برخی محدودیت‌های تجاری و مالی انتقاد کرده و هم‌زمان بر اصلاح نهادهایی مانند صندوق بین‌المللی پول، بانک جهانی و سازمان تجارت جهانی تأکید کرده است. پیام اصلی این موضع، لزوماً نابودی نظم موجود نیست؛ بلکه افزایش سهم کشورهای جنوب جهانی در تعیین قواعد آن است. به بیان دیگر، بریکس در حال حرکت از ایده ساختن یک نظام کاملاً موازی به سمت بازتعریف موازنه قدرت در نظام موجود است. تحلیل‌های منتشرشده درباره اجلاس نیز نشان می‌دهند که تأکید هند بر اصلاح نظم بین‌المللی، بیش از فروپاشی آن، بر نمایندگی عادلانه‌تر و افزایش قدرت تصمیم‌گیری کشورهای جنوب جهانی متمرکز بوده است.

در این میان، هند نقشی تعیین‌کننده دارد. دهلی‌نو از یک سو خواهان کاهش آسیب‌پذیری اقتصادهای نوظهور در برابر تحریم‌ها و سیاست‌های یکجانبه است و از سوی دیگر تمایلی ندارد وابستگی به دلار با وابستگی به یک ارز مسلط دیگر، به‌ویژه یوان، جایگزین شود. همین ملاحظه موجب شده است رویکرد هند به دلارزدایی عمدتاً بر تنوع‌بخشی استوار باشد، نه جایگزینی یک هژمونی با هژمونی دیگر. این رویکرد می‌تواند یکی از دلایل اصلی تأکید اجلاس بر ارزهای ملی و سازوکارهای پرداخت باشد، نه ایجاد یک پول واحد بریکس.

در سطح ژئوپلیتیک نیز اجلاس دهلی‌نو نشان داد که بریکس، با وجود اختلافات جدی داخلی، توانسته است در برخی موضوعات حداقلی به اجماع برسد. حضور هم‌زمان ایران و امارات متحده عربی، رقابت هند و چین، و تفاوت دیدگاه اعضا درباره روابط با ایالات متحده، دستیابی به موضع مشترک را دشوار می‌کند. با این حال، بیانیه دهلی‌نو نشان داد که فشارهای خارجی، به‌ویژه تعرفه‌ها و تحریم‌های آمریکا، می‌تواند انگیزه‌ای برای همکاری بیشتر اعضا فراهم کند.

در نهایت، آینده دلارزدایی بریکس به توانایی این گروه برای حل یک مسئله اساسی بستگی دارد: تبدیل ارزهای ملی از ابزار سیاسی به زیرساخت اقتصادی کارآمد. بیانیه دهلی‌نو گام مهمی در این مسیر است، اما هنوز با ایجاد یک نظام مالی واقعاً مستقل فاصله دارد. بریکس در دهلی‌نو علیه دلار اعلام جنگ نکرد؛ بلکه تلاش کرد گزینه‌های بیشتری در برابر سلطه آن ایجاد کند. همین تفاوت، شاید واقع‌بینانه‌ترین و در عین حال مهم‌ترین ویژگی مسیر جدید بریکس باشد.

منابع

Andrianov, A. (2019). Behind the headline: BRICS Pay promises instant cross-border settlement, but sector trust lags, says Trustburn. Uofg. https://www.uoguelph.ca/arts/preliminary-2019-tri-university-history-conference-program?live-blog-32326312-2026-09-11-behind-the-headline-brics-pay-promises-instant-cross-border-settlement-but

BRICS. (2026). Brics2026.Gov.In. https://www.brics2026.gov.in/

Cotterill , J., Pooler, M., Kaushik, K., & Schipani, A. (2026). Booming Brics payments systems seek more cross-border links. Financial Times. FinancialTimes. https://www.ft.com/content/294b1de0-b055-4703-b3f6-975f179aad54

Lanxu, Z. (2026). Payment, currency ties to BOOST BRICS. China Daily. ChinaDailyApp. https://global.chinadaily.com.cn/a/202609/13/WS6aa5dd91e4b06d4aa055dc0f.html

Manfeng, Z. (2026). BRICS paves the way and the Global South has its say. chinadaily.com.cn. ChinaDailyApp. https://www.chinadaily.com.cn/a/202609/12/WS6aa4aea8e4b06d4aa055dabe.html

[۱] New Development Bank (NDB)

[۲] Unified Payments Interface (UPI)