#اختصاصی
نویسنده: ولی کالجی ، عضو شورای علمی موسسه ایراس
نیکول پاشینیان، نخستوزیر ارمنستان، در تاریخ ۶ ژوئیه نخستین سفر خود به روسیه را پس از برگزاری انتخابات پارلمانی ۷ ژوئن این کشور انجام داد. وی علاوه بر حضور در نشست عمومی نمایشگاه بینالمللی صنعتی «اینوپروم-۲۰۲۶» در شهر یکاترینبورگ، با میخائیل میشوستین، نخستوزیر روسیه، نیز دیدار و گفتوگو کرد. این سفر در شرایطی انجام شد که مقامهای ارشد روسیه، از جمله ولادیمیر پوتین رئیسجمهور، سرگئی لاوروف وزیر امور خارجه، دمیتری پسکوف سخنگوی کرملین و ماریا زاخارووا سخنگوی وزارت امور خارجه روسیه، تاکنون پیروزی حزب حاکم «قرارداد مدنی» به رهبری پاشینیان در انتخابات پارلمانی را تبریک نگفتهاند.
نارضایتی روسیه بسیار فراتر از سکوت و خودداری آن از تبریک گفتن به پاشینیان است. همسو با انتقادات شدید و اعتراضهای مطرحشده از سوی احزاب مخالف ارمنستان درباره ادعای تقلب سازمانیافته در انتخابات و فشارهای سیاسی و امنیتی اعمالشده از سوی دولت ارمنستان، زاخارووا نیز بهشدت از نحوه برگزاری انتخابات پارلمانی ارمنستان انتقاد کرد. وی اظهار داشت: «انتخابات پارلمانی در ارمنستان در شرایطی برگزار شد که فشارهای بیسابقهای بر مخالفان و مداخله غرب، بهویژه از سوی اتحادیه اروپا، وجود داشت.» وی افزود: «در جریان فرایند انتخابات، ایروان آشکارا اصول و رویههای حاکم بر برگزاری انتخابات آزاد را نقض کرد.»
انتخابات پارلمانی ارمنستان می تواند نشاندهنده تداوم و تثبیت مسیر سیاست خارجی این کشور باشد؛ مسیری که ایروان از ماه مه ۲۰۱۸ و پس از انقلاب مخملی در پیش گرفته است. مهمترین ویژگیهای این مسیر عبارتاند از: کاهش تنشها و حرکت بهسوی صلح با جمهوری آذربایجان؛ عادیسازی روابط با ترکیه؛ فاصله گرفتن تدریجی از روسیه، از جمله احتمال خروج از سازمان پیمان امنیت جمعی و اتحادیه اقتصادی اوراسیا؛ گسترش تعامل با جهان غرب، بهویژه اتحادیه اروپا، سازمان پیمان آتلانتیک شمالی (ناتو) و ایالات متحده؛ و اجرای «مسیر ترامپ برای صلح و شکوفایی بینالمللی» میان جمهوری آذربایجان و جمهوری خودمختار نخجوان از طریق استان سیونیک ارمنستان.
این تحولات با منافع ژئوپلیتیکی روسیه در قفقاز جنوبی همخوانی ندارد. ارمنستان بهطور سنتی یکی از متحدان راهبردی روسیه بوده است. با این حال، از زمان به قدرت رسیدن نیکول پاشینیان در ماه مه ۲۰۱۸، این کشور بهطور قابل توجهی از روسیه فاصله گرفته است. اگر ارمنستان پس از پیروزی پاشینیان در انتخابات پارلمانی اخیر از سازمان پیمان امنیت جمعی و اتحادیه اقتصادی اوراسیا خارج شود، روسیه مهمترین اهرمهای نفوذ خود در قفقاز جنوبی را از دست خواهد داد. با توجه به اینکه نه جمهوری آذربایجان و نه گرجستان عضو این دو سازمان منطقهای تحت رهبری روسیه نیستند، مسکو عملاً دو ستون اصلی نظامی ـ امنیتی و اقتصادی ـ تجاری خود در قفقاز جنوبی را از دست خواهد داد. با تخلیه پایگاههای نظامی روسیه از ارمنستان، حضور نیروهای نظامی روسیه در قفقاز جنوبی تنها به مناطق جداییطلب آبخازیا و اوستیای جنوبی محدود خواهد شد. خروج احتمالی ارمنستان از سازمان پیمان امنیت جمعی میتواند زمینه را برای گسترش همکاریهای این کشور با سازمان پیمان آتلانتیک شمالی (ناتو) فراهم کند. همزمان، خروج این کشور از اتحادیه اقتصادی اوراسیا نیز به همکاری نزدیکتر میان ارمنستان و اتحادیه اروپا منجر خواهد شد.
انتخابات پارلمانی ارمنستان، همانند انتخابات برگزارشده در سالهای اخیر در گرجستان، اوکراین، کشورهای حوزه بالتیک و کشورهای اروپای شرقی، برای رأیدهندگان ارمنی به انتخابی میان روسیه و غرب تبدیل شد. تکرار نتایجی مشابه انتخابات ماه آوریل مجارستان در ارمنستان، آن هم در چنین فاصله زمانی کوتاهی، ضربه دیگری به نفوذ روسیه وارد کرد. سقوط دولت ویکتور اوربان، نخستوزیر پیشین مجارستان ــ نزدیکترین شریک روسیه در درون اتحادیه اروپا ــ پس از ۱۶ سال، یکی از مهمترین شکستهای راهبرد روسیه در اروپای مرکزی در سالهای اخیر به شمار میرفت.
نتیجه مطلوب روسیه در انتخابات پارلمانی ارمنستان، به احتمال زیاد، پیروزی نیروهای سیاسی ملیگرا و محافظهکار ارمنستان، بهویژه ائتلاف «ارمنستان قدرتمند» به رهبری سامول کاراپتیان، تاجر ارمنی–روسی، یا ائتلاف «ارمنستان» به رهبری روبرت کوچاریان، رئیسجمهور پیشین ارمنستان، بود. چنین نتیجهای میتوانست زمینه بازگشت سیاست خارجی ارمنستان به جهتگیری پیش از سال ۲۰۱۸ را فراهم کند؛ دورهای که در آن این کشور، در کنار کشورهایی مانند بلاروس، قزاقستان و تاجیکستان، بهعنوان یکی از متحدان نزدیک و سنتی روسیه شناخته میشد.
در این شرایط، به نظر میرسد روسیه در انتظار مشاهده نتیجه راهبرد اعتراضی مستمری است که احزاب مخالف ارمنستان در پیش گرفتهاند. بیانیه مشترک پنج حزب مخالف که در محکومیت رأی دادگاه قانون اساسی ارمنستان مبنی بر تأیید نتایج انتخابات صادر شد، همچنین اعتراضها به بازداشت چهرههای برجسته مخالف، از جمله گاگیک تساروکیان، رهبر حزب «ارمنستان شکوفا»، ممکن است روسیه را به این جمعبندی رسانده باشد که وضعیت سیاسی ارمنستان همچنان بیثبات است.
احزاب مخالف ممکن است تصمیم بگیرند پارلمان جدید ارمنستان را تحریم کنند و همزمان، اعتراضات هواداران آنها در خیابانهای ایروان ادامه یابد. در چنین شرایطی، مسکو میتواند استدلال کند که بخشی از جامعه سیاسی ارمنستان نتایج انتخابات را نپذیرفته است. در این چارچوب، عدم ارسال پیامهای تبریک از سوی مقامات روسی ممکن است بخشی از راهبردی گستردهتر با هدف زیر سؤال بردن مشروعیت سیاسی پاشینیان باشد. مطلوبترین سناریو برای روسیه، به نظر میرسد، ایجاد یک جنگ فرسایشی طولانیمدت باشد که در آن اعتراضات خیابانی، چالشهای حقوقی، تحریم پارلمان و فشارهای رسانهای بهطور همزمان ادامه یابند. در چنین وضعیتی، پاشینیان از نظر حقوقی همچنان نخستوزیر باقی خواهد ماند، اما بهطور مداوم با چالشهایی نسبت به مشروعیت سیاسی خود روبهرو خواهد بود؛ امری که حفظ جهتگیری غربگرایانه دولت او و ادامه فاصله گرفتن ارمنستان از روسیه را دشوارتر خواهد ساخت.
گامهای بعدی روسیه به نحوه واکنش این کشور به اقدامات عملی پاشینیان، بهویژه در خصوص احتمال خروج ارمنستان از سازمان پیمان امنیت جمعی، تعطیلی پایگاههای نظامی روسیه و احتمال خروج این کشور از اتحادیه اقتصادی اوراسیا بستگی خواهد داشت. در چنین شرایطی، روسیه به احتمال زیاد مجموعهای از اقدامات تنبیهی و فشارهای اقتصادی را علیه ارمنستان به کار خواهد گرفت؛ از جمله افزایش تدریجی قیمت گاز طبیعی، اعمال محدودیتهای فنی یا گمرکی بر برخی کالاهای ارمنستان، کاهش سرمایهگذاریهای روسیه، اعمال محدودیتهای غیررسمی بر کارگران مهاجر ارمنی در روسیه، و حمایت سیاسی و رسانهای از گروههای مخالف داخلی.
این الگو را میتوان «فشار کنترلشده» توصیف کرد. به نظر میرسد مسکو تمایلی ندارد که با اعمال فشار بیش از حد، ارمنستان را بهطور کامل به سوی غرب سوق دهد. در میانه کشمکش و رقابت با غرب، به نظر میرسد مسکو ترجیح میدهد اهرمهای نفوذ باقیمانده خود در ارمنستان را حفظ کند. اعمال تحریمهای گسترده میتواند نتیجه معکوس داشته باشد و احساسات ضدروسی را در میان افکار عمومی ارمنستان بیش از پیش افزایش دهد. در بخش انرژی، چنین اقداماتی میتواند ارمنستان را به سمت منابع جایگزین گاز از جمهوری آذربایجان، ایران و ترکمنستان سوق دهد. در بخش ترانزیت، این فشارها میتوانند به ادغام عمیقتر ارمنستان در کریدور میانی منجر شوند. همچنین ممکن است زمینه مشارکت کشورهای اروپایی، ایالات متحده، هند، ایران و جمهوری خلق چین را در پروژههای زیربنایی مانند راهآهن، مخابرات و شبکههای برق، و نیز در بازارهای مالی و بانکی فراهم کنند. تمامی این ملاحظات احتمالاً روسیه را وادار خواهد کرد تا برای تغییر یا تعدیل سیاستهای دولت پاشینیان، راهبرد فشار کنترلشده را در قبال این دولت به کار گیرد.
ادامه جنگ روسیه علیه اوکراین نیز در شکلدهی به مواضع این کشور در عرصه سیاست خارجی نقش مهمی ایفا میکند. درگیری روسیه در جنگ اوکراین و تحریمهای گستردهای که از سوی غرب علیه این کشور اعمال شدهاند، در افزایش انعطافپذیری روسیه در قبال جمهوری آذربایجان و ترکیه، و نیز کاهش تمرکز مسکو بر قفقاز جنوبی، نقش داشتهاند. اگر جنگ اوکراین به هر شکلی پایان یابد، بازگشت روسیه به پویاییهای ژئوپلیتیکی این منطقه بسیار محتمل خواهد بود؛ امری که میتواند فشار بیشتری بر ارمنستان تحت رهبری پاشینیان وارد کند.
اگر روابط میان مسکو و ایروان پس از انتخابات وارد مرحلهای از تنش شدید شود، افزایش قیمت گاز و اعمال فشارهای غیرمستقیم اقتصادی را میتوان سناریویی نسبتاً محتمل دانست. با این حال، اعمال تحریمهای اقتصادی فراگیر و رسمی علیه ارمنستان، دستکم در کوتاهمدت، کمتر محتمل به نظر میرسد و چنین سناریویی تنها در صورتی احتمال بیشتری خواهد یافت که ارمنستان بهطور رسمی از سازمان پیمان امنیت جمعی و اتحادیه اقتصادی اوراسیا خارج شود. تا آن زمان، به نظر میرسد روسیه ترجیح خواهد داد بهجای قطع کانالهای ارتباطی خود با ارمنستان، از فشارهای سیاسی و رسانهای، همراه با اهرمهای انرژی، برای اعمال نفوذ بر ایروان استفاده کند.
این مقاله برای نخستین بار به زبان انگلیسی در اوراسیا دیلی مانیتور، بنیاد جیمزتاون، در ایالات متحده آمریکا در ۲۱ جولای ۲۰۲۶ میلادی منتشر شده است:
Vali Kaleji “Russia Uses Controlled Pressure on Armenia Following Elections”, Eurasia Daily Monitor, Jamestown Foundation, July 21, 2026.
https://jamestown.org/russia-uses-controlled-pressure-on-armenia-following-elections/
