در این میان، بعضی نیز به اتهام معاملات غیرمجاز ارز تعقیب و بازداشت شدند. در این حال، مشاور الممالک انصاری، سفیر ایران در مسکو، به یاری همکاران خود تلاش فراوانی کرد تا توانست بسیاری از بازداشت شدگان را آزاد و روانه ایران کند.
به طور کلی، بر اثر مقررات جدید تجارتی در شوروی، کسب و کار در آنجا محدود شد و هزاران نفر از اتباع ایران، پس از تحمل مصایب و سختیهای فراوان، خاک شوروی را ترک کردند و چون سیل به سوی ایران سرازیر شدند. این عده، که اغلب پیشه ور و کشاورز بودند، سالها پیش از آن، از ایران به روسیه رفته بودند و ثروتی «تحصیل نموده با عیال و اطفال گذران » می کردند و بعضی نیز صاحب املاک شده بودند، پس از انقلاب روسیه و به ویژه پس از ملی شدن تجارت خارجی در شوروی تحت فشار لگدکوب شدند و هرچه در دست داشتند از دست دادند و عده ای نیز به اتهام معاملات قاچاق روانه زندان و شماری هم به اردوگاههای کار اجباری فرستاده شدند. وزارت خارجه ایران برای رفع تضیقات مأمورین شوروی در ترکمنستان و … از طریق سفارت کبرای ایران در مسکو، توجه کمیساریای امور خارجه را به مسائلی مانند اینکه اداره سیاسی دولتی (گ. پ. ا) عده ای از اتباع ایران مقیم مسکو را توقیف و منازل آنها را تفتیش نموده است… معطوف و خاطرنشان نمود که این قبیل اقدامات نمی تواند اثرات خوشی در تجارت دولت اتحاد جماهیر شوروی و ایران داشته باشد.
با این همه، مأموران اداره سیاسی دولتی و شعب آن در ایالات، دست از اقدامات غیرقانونی خود برنداشتند و در منازل اتباع ایران تفتیش و یا آنها را توقیف و جلب می کردند و خودسرانه در دارایی آنها دخل و تصرف می کردند. چنانکه در شب ۱۳ آوریل ۱۹۲۶ / ۲۳ فروردین ۱۳۰۵، از طرف حکومت محلی عشق آباد، منازل جمعی از ساکنین شهر تحت تفتیش واقع و عده بسیاری از محترمین تجار و معروفین کسبه ایرانی نیز گرفتار و موجبات پریشانی عموم اتباع فراهم شد. در این باره، وزارت امور خارجه بار دیگر در یادداشتی به سفارت کبرای شوروی در تهران نظر سفیر را به روابط حسنه بین مملکتین و خسارات فوق العاده ای که به اتباع ایران وارد شد، جلب کرد و خواستار آزادی و بازگشت «تبعیدشدگان به اردوگاههای کار اجباری» به ایران شد. اما پاسخ صریح کمیساریای خارجه به سفارت مسکو در تهران، این بود که این اشخاص مدتهاست به قاچاق و تبدیل پول خارجه مشغول و حتما باید تبعید شوند.
سرانجام، با اقدامات مجدانه وزارت امور خارجه، فقط «۳۷ تن از تجار و کسبه ایرانی که به اتهام مداخله در امور بورس و مبادله چرونس بدون محاکمه در محاکم عدلیه و فقط به موجب تصمیم مقامات مسکو» محکوم شده بودند، در ۲۰ اکتبر ۱۹۲۶/ ۲۷ مهر ۱۳۰۵، به ایران بازگردانده شدند.
✍️ منبع:اسناد روابط ایران و شوروی،محمودطاهر احمدی
💠 تهیه شده در تحریریه ایراس
