دیپلماسی اقلیمی اروپا در آسیای مرکزی: امنیت انرژی یا استعمار سبز؟

#اختصاصی

نویسنده: ابراهیم رضایی راد، دانشجوی دکتری روابط بین الملل و پژوهشگر مهمان گروه مطالعات دیپلماسی انرژی مرکز پژوهش‌‌های علمی و مطالعاتی استراتژیک خاورمیانه

مقدمه

در عصر بحران اقلیمی و ناپایداری ژئوپلیتیکی، امنیت انرژی یکی از کلیدی‌ترین مولفه‌های سیاست خارجی دولت‌ها، به‌ویژه اتحادیه اروپا، به‌شمار می‌رود. با شروع جنگ اوکراین و قطع یا کاهش صادرات گاز روسیه به اروپا، مقامات کشورهای اروپایی نه‌تنها به‌دنبال تنوع‌بخشی مسیر واردات انرژی خود هستند، بلکه تلاش دارند مسیر گذار به انرژی‌های تجدیدپذیر را با شتاب بیشتری دنبال کنند. در این میان، آسیای مرکزی به‌عنوان منطقه‌ای با ظرفیت بالقوه عظیم در تولید انرژی‌های پاک (خورشیدی، بادی، آبی و حتی هیدروژن سبز) مورد توجه خاص قرار گرفته است. سوالی که اینجا مطرح می‌شود این است که آیا این همکاری‌ها واقعاً بر پایه مشارکت برابر و توسعه پایدار بنا شده‌اند؟ یا آنکه در پسِ ظاهر سبز این دیپلماسی، شکلی جدید از بهره‌برداری انرژی‌محور و استعماری نهفته است؟ سوالاتی که در این یادداشت تلاش می‌شود به آن پاسخ داده شود. برای درک بهتر، ابتدا به موضوع دیپلماسی اقلیمی اروپا می‌پردازیم.

دیپلماسی اقلیمی اروپا: اهداف و ابزارها

اتحادیه اروپا با تصویب توافق سبز اروپا [۱] در سال ۲۰۱۹ مسیر راهبردی خود را برای دستیابی به اقتصاد بدون کربن یا کربن صفر [۲] تا سال ۲۰۵۰ ترسیم کرد. این توافق به‌عنوان سنگ‌بنای سیاست‌های زیست‌محیطی اروپا قرار گرفته و به‌طور ویژه بر کاهش انتشار گازهای گلخانه‌ای و افزایش سهم انرژی‌های تجدیدپذیر در سبد انرژی این اتحادیه تأکید دارد. نمودار یک نشان دهنده آینده همکاری کشورهای جهان برای کربن صفر با دو سناریو متفاوت نهایت همکاری و کمترین میزان همکاری در این خصوص است. این نمودار به خوبی نشان می‌دهد که توجه به کربن صفر موضوعی جهانی است و تمایل به انرژی‌‌های تجدیدپذیر در همین راستا است.

منبع:IEA

این برنامه نه‌تنها به‌دنبال تغییرات داخلی در اتحادیه اروپا است، بلکه سبب شده است روابط این اتحادیه با کشورهای دیگر، به‌ویژه کشورهای آسیای مرکزی، تحت تاثیر قرار بگیرد. از آن زمان، ابزارهای مختلفی برای حمایت از این گذار سبز در سیاست خارجی اروپا شکل گرفته‌اند، از جمله ابتکار دروازه جهانی[۳] که به‌عنوان جایگزینی برای ابتکار کمربند و جاده[۴] چین معرفی شد و با هدف توسعه زیرساخت‌های پایدار در کشورهای در حال توسعه طراحی شده است. در این راستا، کشورهای آسیای مرکزی با توجه به ظرفیت‌های عظیم انرژی تجدیدپذیر خود، توجه ویژه‌ای را از سوی کشورهای سراسر جهان به خصوص اروپا جلب کرده‌اند. این همکاری‌ها عمدتاً شامل پروژه‌های تولید انرژی تجدیدپذیر، مانند نیروگاه‌های خورشیدی و بادی، به‌ویژه در کشورهای قزاقستان، ازبکستان و ترکمنستان می‌شود. همچنین توسعه هیدروژن سبز در این کشورها از دیگر اهداف اصلی اتحادیه اروپا است که این موضوع برای کاهش وابستگی اروپا به انرژی‌های فسیلی و تکیه بر منابع پاک جایگاه ویژه‌ای پیدا کرده است. نشست سمرقند را نیز می‌توانیم گامی مهم از سوی کشورهای اتحادیه اروپا در گسترش انرژی تجدیدپذیر و سرمایه‌گذاری در منطقه آسیای مرکزی بدانیم.( Popławski,2025).

در چارچوب استراتژی جدید اتحادیه اروپا که برای آسیای مرکزی اجرا خواهد شد که این ابتکار با ایجاد همکاری منطقه‌ای، شامل پروژه‌هایی در زمینه حفاظت از محیط زیست، تنوع زیستی، منابع تجدیدپذیر انرژی، مدیریت زمین و کشاورزی پایدار و همکاری علمی در سطوح مختلف خواهد بود(European Research Institute,2023). در چارچوب این سیاست گذاری‌‌ها، ابزارهایی نظیر صندوق سرمایه‌گذاری اروپا، بانک توسعه اروپایی[۵] و همکاری با شرکت‌های بزرگ اروپایی مانند زیمنس [۶] و توتال انرژیز [۷] از جمله مکانیسم‌های فعال در این مسیر هستند.

ظرفیت‌های آسیای مرکزی در گذار سبز

کشورهای آسیای مرکزی، با وجود آنکه اقتصادهای آنها تا چند دهه گذشته متکی به انرژی فسیلی (نفت و گاز) بوده‌اند، اکنون فرصت تبدیل‌شدن به قطب انرژی پاک منطقه را دارند. قزاقستان به‌تنهایی حدود ۳۰۰ روز آفتابی در سال دارد. ترکمنستان نیز منابع آبی قابل توجهی در حاشیه دریای خزر دارد و ازبکستان نیز در همین راستا در سال‌های اخیر برنامه‌ریزی‌هایی برای توسعه توربین‌های بادی در مناطق بیابانی خود آغاز کرده است. این ویژگی‌ها این کشورها را به یکی از مهم‌ترین نقاط جغرافیایی برای تولید انرژی‌های تجدیدپذیر تبدیل کرده است.

منبع: https://weather-and-climate.com

در نمودار دو میزان ساعت‌های تابش خورشید در شهر آستانه قزاقستان مشاهده می‌شود که نشان دهنده پتانسیل بالای کشور قزاقستان در تولید انرژی خورشیدی است. همچنین، ذخایر فلزات حیاتی نظیر لیتیوم و عناصر نادر خاکی در این کشورها می‌تواند به زنجیره جهانی تولید تجهیزات انرژی پاک (مانند باتری‌های لیتیومی و پنل‌های خورشیدی) کمک کند. همچنین توافق استراتژیک بین اتحادیه اروپا و قزاقستان در زمینه هیدروژن سبز و مواد خام حیاتی نیز نشانگر اهمیت این کشور در سیاستگذاری اتحادیه اروپا است (Zabanova, 2023). همچنین کشور قزاقستان توافق‌نامه‌هایی در خصوص انرژی و حمل و نقل با اتحادیه اروپا به امضا رسانده است(NE Global, 2024). اگر این منابع به‌درستی مدیریت شوند، آسیای مرکزی نه‌تنها به صادرکننده انرژی پاک، بلکه به شریک فناورانه اروپا تبدیل خواهد شد. با این حال، برای اینکه این منطقه به مرکز انرژی‌های پاک تبدیل شود، نیاز به زیرساخت‌های مناسب، سرمایه‌گذاری‌های گسترده و انتقال فناوری‌های نوین وجود دارد که اتحادیه اروپا به‌عنوان یک بازیگر بزرگ بین‌المللی می‌تواند این امکانات را فراهم کند و به عنوان سرمایه‌گذار بزرگ انرژی در این منطقه حضور داشته باشد. سرمایه‌گذاری ۱۲ میلیارد دلاری در زمینه انرژی‌های تجدیدپذیر در آسیای مرکزی را می‌توان در همین راستا بدانیم.( Ellis, 2025) تصویر یک، نیازهای سرمایه‌گذاری آسیای مرکزی در زمینه‌‌های مختلف از جمله انرژی‌‌های تجدیدپذیر را نشان می‌دهد.

منبع: https://unece.org

همچنین در تصویر دو مشاهده می‌شود که هر کدام از کشورهای آسیای مرکزی و قفقاز انرژی مورد نیاز خود را چگونه تامین می‌کنند. قابل مشاهده است که علیرغم پتانسیل بالای این منطقه، انرژی کشورهای آسیای مرکزی از نفت و گاز طبیعی و ذغال سنگ تامین می‌شود. گرچه برخی کشورها مانند تاجیکستان شاید به دلیل عدم دسترسی به سوخت‌‌های فسیلی به انرژی‌‌های تجدیدپذیر برای تامین انرژی مورد نیاز خود روی آورده است.

منبع:EMBER

تصویر سه نیز پتانسیل تلفیقی منطقه آسیای مرکزی و قفقاز را در زمینه انرژی‌‌های تجدیدپذیر را نشان می‌دهد که می‌تواند کریدوری سبز برای انتقال انرژی به اروپا باشد.

منبع:EMBER

استعمار سبز؟

تا به اینجا در ظاهر، همه چیز مثبت به‌نظر می‌رسد؛ سرمایه‌گذاری خارجی، اشتغال‌زایی و انتقال فناوری. اما از دیدگاهی انتقادی، نگرانی‌هایی اساسی درباره ساختار این همکاری‌ها وجود دارد. مفهوم استعمار سبز[۸] به شرایطی اشاره دارد که در آن کشورهای توسعه‌یافته با استفاده از ابزارهای اقلیمی و پروژه‌های انرژی پاک، در عمل منابع طبیعی و ظرفیت‌های کشورهای در حال توسعه را برای تأمین منافع خود بسیج می‌کنند، بی‌آنکه سهم قابل توجهی از منافع نصیب کشورهای میزبان شود .این نگرانی‌ها به‌ویژه زمانی بیشتر می‌شود که پروژه‌های بزرگ خورشیدی یا تولید هیدروژن سبز در مناطق محروم و بدون مشارکت جوامع محلی برنامه‌ریزی می‌شوند.(( Schaik and Cretti, 2023

در برخی موارد، فرآیندهای تصمیم‌گیری در سطح ملی در کشورهای آسیای مرکزی بدون مشارکت جوامع محلی و حتی نهادهای مردمی صورت می‌گیرد. این موضوع موجب می‌شود که کشورهای آسیای مرکزی نتوانند از منافع پروژه‌ها به‌طور مستقیم بهره‌برداری کنند و تنها به‌عنوان تأمین‌کننده منابع انرژی باقی بمانند. در این زمینه، نمونه‌هایی از پروژه‌های بزرگ خورشیدی در قزاقستان وجود دارد که در آنها تأثیرات اجتماعی و محیط‌زیستی پروژه‌ها بر جوامع محلی به‌درستی ارزیابی نشده است. به‌عنوان مثال، در برخی مناطق ازبکستان و قزاقستان، زمین‌هایی که برای نصب توربین‌های بادی و پنل‌های خورشیدی انتخاب شده‌اند، ممکن است برای کشاورزی یا سکونت مردم محلی ضروری باشند، اما نهادهای دولتی این مسائل را نادیده می‌گیرند. در واقع عدم توجه به شرایط محلی و توجه به خواسته‌‌های مردم از چالش‌‌های موجود در این زمینه محسوب می‌شود. این وضعیت، یادآور دوران بهره‌برداری استعماری از منابع نفتی در قرن بیستم است، با این تفاوت که اکنون این بهره‌برداری با رنگ سبز و پوشش توسعه پایدار ارائه می‌شود.

رویکرد متفاوت اروپا یا تکرار تاریخ؟

برخی مدافعان دیپلماسی اقلیمی اروپا معتقدند که این همکاری‌ها با نمونه‌های استعماری پیشین تفاوت بنیادی دارد. اولین نکته این است که چارچوب‌های شفاف حقوقی و زیست‌ محیطی اروپا در آنها رعایت می‌شود و ثانیا هدف نهایی آنها کاهش آلایندگی جهانی است. به همین دلیل اروپا به‌عنوان یک بازیگر جهانی در پی تأمین منافع بلندمدت از طریق حمایت از پروژه‌های سبز است. در واقع، با توجه به بحران تغییرات اقلیمی و نیاز به کاهش گازهای گلخانه‌ای، طرح‌های سبز اتحادیه اروپا می‌توانند به عنوان راه‌حل‌هایی برای مشکلات جهانی مانند تغییرات اقلیمی و بحران انرژی مطرح شوند. با این حال، هنوز پرسش‌هایی درباره ضمانت اجرایی این چارچوب‌ها و نقش واقعی کشورهای آسیای مرکزی در شکل‌گیری پروژه‌ها بی‌پاسخ مانده است. به‌ویژه در زمینه تضمین منافع کشورهای آسیای مرکزی، نگرانی‌ها و تردیدهای زیادی وجود دارد. اگر کشورهای منطقه صرفاً در نقش تأمین‌کننده انرژی برای اروپا باقی بمانند و نه شریک فناوری و نوآوری، نمی‌توان از یک تعامل برابر سخن گفت.

مسیرهای بهبود و پیشنهادات کلیدی

برای آنکه روابط انرژی اروپا و آسیای مرکزی از الگوی استعمار سبز فاصله بگیرند، نیاز به بازنگری در نحوه طراحی و اجرای پروژه‌ها وجود دارد. برخی پیشنهادات کلیدی برای اصلاح این روند عبارت‌اند از:

• ایجاد مکانیسم‌های مشارکت فعال جوامع محلی در پروژه‌های تجدیدپذیر: این امر می‌تواند به افزایش شفافیت و هم‌افزایی اجتماعی کمک کند و جوامع محلی را در فرآیند تصمیم‌گیری‌ها دخیل کند.
• انتقال واقعی فناوری‌های نوین به کشورهای میزبان، نه صرفاً استفاده از منابع آنها: این مسئله به کشورهای آسیای مرکزی این امکان را می‌دهد که به‌طور مستقل در زمینه انرژی‌های پاک توسعه یابند و از این رو به شریک واقعی اتحادیه اروپا تبدیل شوند.
• تقویت نهادهای نظارتی بومی برای ارزیابی اثرات زیست‌محیطی و اجتماعی: این اقدام می‌تواند به حفاظت از منابع طبیعی و تضمین رفاه جوامع محلی کمک کند.
• تعریف سازوکارهای تضمین منافع بلندمدت اقتصادی برای کشورهای آسیای مرکزی: باید سازوکارهای اقتصادی و تجاری به گونه‌ای طراحی شوند که کشورهای آسیای مرکزی در درازمدت از منافع این پروژه‌ها بهره‌برداری کنند.
• توسعه نهادهای چندجانبه منطقه‌ای برای چانه‌زنی جمعی در مذاکرات اقلیمی و انرژی: این امر می‌تواند کشورهای آسیای مرکزی را قادر سازد تا نقش مؤثری در مذاکرات اقلیمی و انرژی جهانی ایفا کنند.

نتیجه‌گیری

گذار به انرژی‌های پاک و کاهش وابستگی به سوخت‌های فسیلی یک ضرورت جهانی است که در راستای مبارزه با بحران اقلیمی و کاهش آلودگی‌های محیطی در سطح جهانی باید مورد توجه همه کشورها قرار گیرد. در این زمینه، اتحادیه اروپا به‌عنوان یک بازیگر جهانی در پی رهبری و پیشبرد سیاست‌های سبز و پایدار است و به‌ویژه از ظرفیت‌های آسیای مرکزی به‌عنوان یک منبع بالقوه عظیم برای تولید انرژی‌های تجدیدپذیر بهره‌برداری می‌کند. کشورهای آسیای مرکزی با ویژگی‌های خاص جغرافیایی و منابع طبیعی غنی خود می‌توانند نقشی حیاتی در گذار به اقتصاد سبز جهانی ایفا کنند. اما آنچه که باید در نظر گرفت، این است که نحوه مدیریت و شکل‌گیری این همکاری‌ها از اهمیت بسیار بالایی برخوردار است. همکاری‌های انرژی اتحادیه اروپا با آسیای مرکزی، در صورتی که تنها بر پایه منافع کوتاه‌مدت و بهره‌برداری از منابع طبیعی این کشورها طراحی شوند، ممکن است به تکرار یک مدل استعمار اقتصادی جدید منجر شود که در آن کشورهای آسیای مرکزی در نقش تأمین‌کنندگان انرژی و مواد اولیه باقی بمانند و از منافع واقعی این پروژه‌ها بهره‌مند نشوند. این وضعیت در تضاد با اصول توسعه پایدار و عدالت اجتماعی است و می‌تواند منجر به بروز نارضایتی‌های اجتماعی و تخریب‌های زیست‌محیطی در این کشورها شود. در صورتی که کشورهای آسیای مرکزی به‌طور واقعی در فرآیند تصمیم‌گیری‌ها و طراحی پروژه‌ها شریک شوند، از مزایای فناوری‌های نوین بهره‌برداری کنند و نهادهای نظارتی قوی و شفاف برای ارزیابی تأثیرات زیست‌محیطی و اجتماعی این پروژه‌ها ایجاد شود، می‌توان به این همکاری‌ها به‌عنوان یک مدل موفق از دیپلماسی سبز و توسعه پایدار نگاه کرد. . بنابراین، مسیر پیش رو نیاز به هم‌افزایی بیشتر، شفافیت در فرآیندهای تصمیم‌گیری، و ارتقای مشارکت جوامع محلی در پروژه‌های بزرگ انرژی دارد.

منابع

1. Alparslan ,U.(2024). Green energy corridors for Central Asia and the Caucasus. https://ember-energy.org/app/uploads/2024/11/Report-Green-energy-corridors-for-Central-Asia-and-the-Caucasus.pdf.
2. Ellis, (2025). Europe to invest €۱۲bn in central Asia for clean energy projects. https://www.h2-view.com/story/europe-to-invest-e12bn-in-central-asia-for-clean-energy-projects/2124040.article.
3. (۲۰۲۲, November 7). EU signs ‘strategic partnership’ with Kazakhstan on green hydrogen, raw materials. https://www.euractiv.com/section/energy-environment/news/eu-signs-strategic-partnership-with-kazakhstan-on-green-hydrogen-raw-materials.
4. European External Action Service (EEAS). (2023, October 27). Partnering for a sustainable future: EU–Central Asia cooperation on water, energy, climate and digitalisation. https://www.eeas.europa.eu/eeas/partnering-sustainable-future-eu-central-asia-cooperation-water-energy-climate-and-digitalisation_en.
5. European Research Institute. (2023). European Union’s new climate diplomacy in Central Asia. Eurasian Research Institute. https://www.eurasian-research.org/publication/european-unions-new-climate-diplomacy-in-central-asia.
6. https://weather-and-climate.com/average-monthly-hours-Sunshine,astana,Kazakhstan.
7. Louise, Cretti (2023, October 2). EU: Get your green energy diplomacy straight to avoid backlash. Clingendael Institute. https://www.clingendael.org/publication/eu-get-your-green-energy-diplomacy-straight-avoid-backlash.
8. NE Global. (2024, March 12). EU–Kazakhstan boost cooperation in energy, raw materials, transport, sustainability. https://www.neglobal.eu/eu-kazakhstan-boost-cooperation-in-energy-raw-materials-transport-sustainability.
9. Popławski, M. (2025). EU–Central Asia summit in Samarkand: the economy comes first. https://www.osw.waw.pl/en/publikacje/analyses/2025-04-09/eu-central-asia-summit-samarkand-economy-comes-first.
10. UNEC, (2023). Central Asia would need a massive shift rather than a massive increase in investment to reach net zero by 2050, according to the UN. https://unece.org/media/press/377754.
11. Zabanova, Y. (2024). Kazakhstan’s Hydrogen Ambitions Should Extend Beyond Exports. Carnegie Politika, 13.09.2024. https://carnegieendowment.org/russia-eurasia/politika/2024/09/kazakhstan-eu-hydrogen-technology?lang=en&center=russia-eurasia.

[۱] European Green Deal

[۲] Net zero

[۳] Global Gateway

[۴] Belt and Road Initiative

[۵] EBRD

[۶] Siemens

[۷] TotalEnergies

[۸] Green Colonialism