تاریخ : سه شنبه, ۴ اردیبهشت , ۱۴۰۳ 15 شوال 1445 Tuesday, 23 April , 2024

روابط عراق-ترکیه در پرتو پویایی منطقه‌­ای

  • ۰۷ مهر ۱۴۰۲ - ۱۷:۴۹
روابط عراق-ترکیه در پرتو پویایی منطقه‌­ای
چالش اصلی ترکیه در عراق بیش از اقلیم کردستان با دولت مستقر در بغداد است. موضوع اول به مواجهه با پ.ک.ک برمی­‌گرد. ترکیه این گروه را تهدیدی برای خود قلمداد و به عنوان یک گروه تروریستی شناسایی کرده و به طور پیوسته در حال نبرد با آن است.

#بازنشر

 

به قلم: امیرحسین اژدری، پژوهشگر مرکز آینده پژوهی جهان اسلام

مقدمه

هاکان فیدان، وزیر امور خارجه ترکیه در تاریخ ۳۱ مرداد (آگوست) به منظور رایزنی با مقامات عراقی راهی این کشور شد. هرچند ایشان با توجه به مسئولیت قبلی خود به عنوان رئیس سازمان اطلاعات ترکیه بارها به عراق سفر کرده بود اما این نخستین عزیمت وی به عنوان وزیر امور خارجه ترکیه به عراق بود. او که در ابتدا به بغداد سفر کرده بود با مقامات عالی رتبه و همچنین شخصیت­‌های برجسته سیاسی در بغداد دیدار کرد. سپس راهی اقلیم کردستان عراق شد و با مقامات و افراد سیاسی شاخص به رایزنی پرداخت. این سفر را که می­‌توان “میانی” نامید برای شناسایی عوامل اثرگذار در مناسبات دو جانبه عراق-ترکیه از اهمیت برخوردار است. میانی از آن جهت که چهار ماه قبل محمد شیاع السودانی نخست وزیر عراق، با هدف دیدار با اردوغان در رأس هیأتی به آنکارا سفر کرد و قرار است بعد از وزیر خارجه، این بار رئیس جمهور ترکیه به بغداد سفر کند. به عبارتی، این سفر جهت هرچه کم­تر کردن اختلافات دو کشور بر سر مسائل مختلف به منظور تسهیل رسیدن به دستاورد حداکثری در سفر  آتی اردوغان به بغداد صورت گرفته است. این یادداشت به دنبال مشخص نمودن متغیرهای مهم در روابط دو کشور و بررسی مختصر هر یک از آن­‌ها است.

سفر به بغداد

وزیر خارجه ترکیه در ابتدا راهی بغداد شد و با جمعی از مقامات و شخصیت­‌های سیاسی عراق دیدار کرد. در میان ملاقات­­‌های انجام شده، دیدار با همتای عراقی از اهمیت بالایی برخوردار بود، به طوری‌که دو وزیر در کنفرانس خبری از موضوعات و انتظارات متقابل صحبت به میان آوردند. وزیر خارجه ترکیه در کنفرانس مطبوعاتی موضوعاتی همچون عدم پذیرش به چالش کشیدن حاکمیت عراق توسط پ.ک.ک از سوی ترکیه، حمایت از پروژه “جاده توسعه” السودانی، و همکاری در موضوع آب را مطرح کرد. همتای عراقی او اما جزئیات بیشتری نمایان ساخت. فؤاد حسین از خشکسالی، سهم آب عراق در رودخانه­‌های دجله و فرات، از سرگیری صادرات نفت کردستان از طریق بندر جیهان، و تعهد عراق نسبت به عدم اجازه استفاده از خاک آن برای حمله به همسایگان سخن به میان آورد. با کنار هم قرار دادن موارد بالا می­توان عوامل مهم در روابط دو جانبه را مشخص کرد که عبارتند از: مبارزه با تروریسم، مسائل مرتبط با تغییرات آب و هوایی، انرژی، و ژئواکونومی.

  • مبارزه با تروریسم

این عامل به طور مشخص به مبارزه با حزب کارگران کردستان مشهور به پ.ک.ک باز می­‌گردد. این سازمان سیاسی که از سال ۱۹۸۴ برای کسب خود مختاری در منطقه کردستان­‌نشین ترکیه دست به مبارزه مسلحانه زده است، امروزه ادعای اعاده حقوق فرهنگی و زبانی کردها و تأسیس نوعی خودگرانی در چارچوب مرزهای ترکیه را دارد. تلاش‌­های دو طرف برای ترک مخاصمه از طریق مذاکره صلح تاکنون نتیجه بخش نبوده است و سیاست ترکیه در برابر پ.ک.ک، شناسایی به عنوان یک گروه تروریستی و برخورد امنیتی-نظامی با آن­‌ها به جهت مشی مسلحانه­‌شان است. دولت ترکیه با این استدلال که پ.ک.ک با ایجاد یک کریدور تروریستی بین عراق و سوریه تلاش می‌­کند این دو منطقه را متحد کند، سعی دارد تا دولت عراق این گروه را به عنوان یک گروه تروریستی شناسایی کند. با این حال عراق تاکنون موضع مطلوب ترکیه را نگرفته است. دلیل آن را می‌­توان عدم اطمینان عراق نسبت به نیت ترکیه دانست چرا که بر اساس اظهارات رئیس ستاد مشترک عراق در سال گذشته، ترکیه ۵ پایگاه اصلی در شمال عراق با حضور ۴۰۰۰ نظامی و ۱۰۰ موقعیت در خاک این کشور دارد، در حالی‌که در سال قبل از آن (۲۰۲۱) تعداد آن ۴۰ موقعیت بود. برخی تحلیل‌گران بر این باورند هدف اصلی عملیات­‌های نظامی ترکیه در خاک عراق که از سال ۲۰۱۸ تا ۲۰۲۲ بیش از ۲۲هزار ۷۰۰ مرتبه حاکمیت عراق را نقض کرده است بیش از آن‌که برای مبارزه با تروریسم باشد به تمایلات نو عثمانی­‌گرایی ترکیه و دسترسی به منابع انرژی عراق بر می­‌گردد.

  • مسائل مرتبط با تغییرات آب و هوایی

براساس گزارش بانک جهانی در سال ۲۰۲۱، افزایش یک درجه سانتی­گراد دمای هوا و کاهش ۱۰ درصدی بارندگی تا سال ۲۰۵۰ منجر به کاهش ۲۰ درصدی آب شیرین موجود در عراق خواهد شد و امروزه عراق به یکی از ۵ کشور آسیب‌­پذیر در مواجهه با تغییرات آب و هوایی تبدیل شده است. دولت ترکیه در این آسیب­‌پذیری نقش ویژه­‌ای دارد چرا که سه سد از بزرگترین سدهای ترکیه شامل آتاترک، کبا، و کاراکایا به همراه چندین سد دیگر بر روی رود فرات قرار گرفته­‌اند و در دجله هم شش سد ساخته شده توسط ترکیه وجود دارد که جدیدترین آن سد ایلیسو  (Ilisu) در سال ۲۰۲۱ به بهره‌­برداری رسید .در دسامبر ۲۰۱۴  عراق و ترکیه تفاهم­نامه­­ ۱۲ ماده‌­ای در زمینه آب با تأکید بر اهمیت همکاری در زمینه مدیریت منابع آبی در رودخانه­‌های دجله و فرات و تعیین حقابه دو کشور به امضاء رساندند. در نشست اخیر میان وزرای خارجه دو کشور، فیدان در واکنش به دستیابی عراق به سهم عادلانه از آب­‌ها، تشکیل یک کمیسیون مشترک دائمی را پیشنهاد کرد.

با وجود آن که سدهای ساخته شده (مجموعاً ۲۲ سد) توسط ترکیه بخشی از پروژه جنوب شرقی آناتولی ترکیه (GAP) با سیاست اعلامی ایجاد توسعه پایدار برای مردمان منطقه آناتولی جنوب شرقی هستند اما ترکیه از این پروژه برای مبارزه با گروه­ پ.ک.ک  از طریق مسدود کردن مسیرهای مورد استفاده آنان و  اهرم فشار  برای گرفتن امتیازات اقتصادی و سیاسی از عراق استفاده می­‌کند.

  • انرژی

در اوایل سال ۲۰۱۴ ترکیه به اقلیم کردستان اجازه داد تا از طریق اتصال یک خط لوله به خط عراق-ترکیه در شهر مرزی تحت کنترل اقلیم یعنی فیش خابور، مستقل از دولت فدرال به صادرات نفت بپردازد و درآمد حاصل از آن را مستقیماً به خزانه خود واریز کند. این اقدام ترکیه با واکنش دولت مرکزی عراق روبرو شد و به دنبال آن عراق شکایت خود را نزد اتاق بازرگانی بین المللی[۱] برد. لازم به ذکر است روزانه ۴۵۰ هزار بشکه نفت از طریق خط کرکوک-جیهان به ترکیه صادر شده که سهم دولت فدرال عراق و کردها به ترتیب  ۸۰ هزار و ۳۷۰ هزار بشکه نفت بوده است. در نهایت براساس تصمیم حکمیت، دولت ترکیه مقصر شناخته شد و به پرداخت مبلغی نزدیک به ۱٫۵ میلیارد دلار در حد فاصل سال­‌های ۲۰۱۴-۲۰۱۸ محکوم شد. پرونده دوم که شامل دوره­‌های پس از ۲۰۱۸ است در حال بررسی است و دولت آنکارا پس از حکم، دریافت روزانه ۴۵۰ هزار بشکه نفت شمال عراق را متوقف کرده است که موجب خسارت ۲ میلیاردی به اقلیم کردستان شده است. تنها به فاصله چند ساعت قبل از دیدار وزرای خارجه دو کشور، حیان عبدالغنی وزیر نفت عراق برای از سرگیری صادرات نفت شمال عراق به آنکارا سفر کرده بود و با وزیر انرژی و منابع طبیعی ترکیه دیدار کرد. دیداری که توافق آن تنها مذاکرات بیشتر در آینده بود و در عمل صادرات نفت شمال همچنان متوقف ماند. عدم نتیجه جلسه وزرای نفت و انرژی دو کشور باعث شد تا وزرای خارجه نیز در این موضوع کاری از پیش نبرند و یکی از اهداف سفر وزیر خارجه ترکیه یعنی جلب رضایت عراق مبنی بر عدم پرداخت غرامت محقق نشود.

  • ژئواکونومی

طرح “جاده توسعه” در رأس چشم انداز روابط عراق-ترکیه در حوزه ژئواکونومی قرار می­‌گیرد. از نظر مقامات عراقی این جاده اجزاء منطقه را بهم متصل و کالای تمامی کشورها را منتقل می­‌کند و کاربرد آن مسیر، حمل و نقل انواع مختلف کالا از اروپا به ترکیه از طریق عراق و سپس به همسایگان جنوبی عراق است؛ همچنین کالاهای کشورهای عربی همسایه جنوبی عراق از طریق عراق به ترکیه و اروپا منتقل می­‌شود. زمان آغاز ساخت این پروژه سال ۲۰۲۴ و بهره­‌برداری آن سال ۲۰۲۸ مشخص و برآورد اولیه از هزینه­‌های آن ۱۷ میلیار دلار است. در کنار موقعیت جغرافیایی که ترکیه را به یک بازیگر مهم برای عراق در این طرح تبدیل می­‌کند، همکاری یا عدم همکاری ترکیه در این طرح به وضعیت مسائلی همچون نحوه مواجهه با پ.ک.ک، آب، نفت و میزان حضور پیمانکاران ترکیه­‌ای در آن بستگی دارد.

حضور در اقلیم کردستان

همانند سفر به بغداد، هاکان فیدان با مقامات سیاسی مهم اقلیم کردستان دیدار کرد. نکته شایان توجه در رابطه ترکیه با دو حزب اقلیم یعنی دموکرات کردستان و اتحادیه میهنی، نقش گروه پ.ک.ک است. در حالی­­‌که رابطه تیره­‌ای میان حزب دموکرات و کارگران کردستان وجود دارد اما اتحادیه میهنی با حزب اخیر مناسبات خوبی دارد. همین امر باعث شده است تا ترکیه از مدت­‌ها قبل پروازهای خود را به سلیمانیه لغو کند و واکنش وزیر خارجه ترکیه در برابر درخواست خانوده طالبانی جهت از سرگیری مجدد پروازها مبهم بوده است. دستور کار جلسات فیدان با مقامات اقلیم همانند دیدارهای بغداد بود با این تفاوت که مسئله انتقال نفت و رفع موانع آن با سفر و حضور وزیر انرژی و منابع طبیعی ترکیه در دیدار وزیر خارجه ترکیه با نخست وزیر اقلیم کردستان با جدیت بیشتری دنبال شد.

نتیجه­‌گیری

چالش اصلی ترکیه در عراق بیش از اقلیم کردستان با دولت مستقر در بغداد است. موضوع اول به مواجهه با پ.ک.ک برمی­‌گرد. ترکیه این گروه را تهدیدی برای خود قلمداد و به عنوان یک گروه تروریستی شناسایی کرده و به طور پیوسته در حال نبرد با آن است. حتی در زمانی که وزیرخارجه ترکیه در اقلیم حضور داشت پهپادهای این کشور سه نفر از اعضای گروه پ.ک.ک را از میان بردند. با این وجود، ترکیه سعی می­‌کند در مبارزه با حزب کارگران کردستان تنها نباشد؛ بلکه در تلاش است در این مسیر پشتیبانی بازیگران منطقه را کسب کند. در میان بازیگران منطقه برای همراهی ترکیه، عراق مهم‌­ترین است. علی رغم تلاش ترکیه تاکنون عراق از تروریستی نامیدن پ.ک.ک اجتناب کرده است. دلیل آن به عدم اطمینان بغداد نسبت به نیت و نقض مکرر حاکمیت آن توسط ترکیه برمی­‌گردد و چه بسا تروریستی نامیدن حزب کارگران کردستان توسط دولت عراق، به حملات و پایگاه‌­های نظامی ترکیه در خاک عراق مشروعیت ببخشد. موضوع مربوط به تغییرات آب و هوایی که بدون ارتباط با مورد اول نیست بیشتر مورد تأکید طرف عراقی است چرا که سدسازی ترکیه و شرایط آب و هوایی اثرات مخربی از خود بر جای گذاشته و تداوم وضعیت فعلی از جمله کمبود آب مستعد بروز تهدیدات جدی برای بغداد خواهد بود. در موضوع انتقال نفت، ترکیه از یک طرف نمی­‌تواند چشم خود را بر روی منابع انرژی عراق ببندد و از طرف دیگر خواهان چشم پوشیدن عراق از دریافت غرامت است. از این­ رو، انتقال نفت از شمال عراق به یک گره اصلی در روابط دو جانبه تبدیل شده است و دیدار وزرای نفت و انرژی دو کشور و رایزنی­‌های وزیر خارجه ترکیه تاکنون نتیجه بخش نبوده است و چه بسا این امر بر روی تصمیم اردوغان برای سفر به بغداد تأثیر بگذارد. عراق با طرح “جاده توسعه” بلندپروازی خود در حوزه ژئواکونومی را به نمایش گذاشته است. با این حال نقش ترکیه در این طرح به وضعیت عوامل قبلی و میزان فرصتی است که دولت عراق در اختیار پیمانکاران ترکیه­‌ای قرار می­‌دهد بستگی دارد.

براساس نظریه موازنه تهدید چهار عنصر تهدید شامل قدرت تجمیعی، نزدیکی جغرافیایی، توانمندی تهاجمی، و نیات تهاجمی هستند که ترکیه علاوه بر داشتن سه مورد اول با تأسیس پایگاه‌­های نظامی و تعداد حملات در خاک عراق عنصر چهارم را نیز تا حدودی تحقق بخشیده است. با این حال دولت عراق به دلیل شرایط داخلی (فقدان ثبات سیاسی و اجماع میان نخبگان، و شرایط اقتصادی) و خارجی (هزینه­‌زا بودن آن و نبود بازیگر متمایل)  دست به موازنه نزده است. با وجود آن که چشم‌­انداز مشخصی از حل بنیادین چالش‌­های پیش­رو وجود ندارد، (به عنوان مثال نرسیدن به توافق در موضوع انتقال نفت) اما دو طرف سعی می­‌کند از طریق رویه­‌های سیاسی و تجاری از جمله حضور نزدیک به ۸۵۰ شرکت ترک فعال در عراق و حجم تجاری نزدیک به ۲۵ میلیارد دلاری روابط خود را مدیریت کنند. در شرایط فعلی هم عراق و هم ترکیه تلاش می­‌کنند با گذر زمان شرایط را به نفع خود در برابر دیگری رقم بزنند، عنصری که به نظر می­‌رسد بیش از بغداد با آنکارا همراه باشد.

لینک کوتاه : https://www.iras.ir/?p=9096
  • نویسنده : امیرحسین اژدری، پژوهشگر مرکز آینده پژوهی جهان اسلام
  • منبع : موسسه آینده پژوهشی جهان اسلام
  • 331 بازدید

برچسب ها

ثبت دیدگاه

دیدگاهها بسته است.