#اختصاصی
نویسنده: دکتر آرمینا آرم، پژوهشگر ارشد مسائل روسیه
در سالهای اخیر، سیاست خارجی ارمنستان وارد مرحلهای از بازتعریف راهبردی شده است. کشوری که پس از فروپاشی شوروی یکی از نزدیکترین متحدان روسیه در قفقاز جنوبی محسوب میشد، اکنون بهتدریج در حال حرکت به سوی همکاری عمیقتربا اتحادیه اروپا و غرب است. برگزاری نخستین اجلاس رسمی اتحادیه اروپا و ارمنستان در ایروان، نشانهای روشن از این چرخش ژئوپلیتیکی بود. این تحول صرفا یک تغییر دیپلماتیک نیست، بلکه بازتاب دگرگونی در محاسبات امنیتی، اقتصادی و هویتی ارمنستان پس از جنگهای قرهباغ و کاهش اعتماد ایروان به مسکو است. انتخابات پارلمانی پیشروی ارمنستان نیز این روند را تشدید کرده و دولت نیکول پاشینیان تلاش میکند با تکیه بر حمایت غرب، مشروعیت داخلی و امنیت خارجی خود را تقویت کند.
مهمترین عامل تغییر جهت ارمنستان، ناامیدی از عملکرد روسیه در بحران قرهباغ بود. در جنگ ۲۰۲۰ و سپس سقوط کامل قرهباغ در ۲۰۲۳، بسیاری در ارمنستان معتقد بودند که روسیه و نیروهای حافظ صلح آن نتوانستند امنیت ارامنه را تضمین کنند. همین مسئله باعث شد اعتماد سنتی به پیمان امنیت جمعی (CSTO) و نقش روسیه بهعنوان ضامن امنیتی ارمنستان تضعیف شود. در واکنش، دولت پاشینیان به سمت تنوعبخشی و تغییر جهت گیری در در روابط خارجی حرکت کرد. از جمله اقدامات مهم ارمنستان تعلیق مشارکت فعال در CSTO؛ نزدیکی به اتحادیه اروپا؛ همکاری امنیتی محدود با غرب؛ پیوستن به دیوان کیفری بینالمللی؛ توسعه همکاری با فرانسه و برخی اعضای ناتو بود.
نشست اخیر ایروان نقطه اوج این روند بود. دهها رهبر اروپایی در پایتخت ارمنستان گرد هم آمدند و اتحادیه اروپا وعده سرمایهگذاری چندمیلیارد یورویی در حوزه انرژی، حملونقل و زیرساخت دیجیتال داد. همچنین اتحادیه اروپا اعلام کرده برای مقابله با «نفوذ و جنگ اطلاعاتی روسیه» تیمهایی برای حمایت سایبری و انتخاباتی به ارمنستان اعزام میکند.
انتخابات پیش رو و تثبیت گفتمان غربگرایی
انتخابات پارلمانی ۲۰۲۶ ارمنستان، آزمونی تعیینکننده برای آینده سیاست خارجی این کشور است. دولت پاشینیان تلاش میکند خود را بهعنوان نیرویی معرفی کند که میتواند: امنیت ارمنستان را بدون اتکای کامل به روسیه حفظ کند؛ اقتصاد کشور را به اروپا متصل کند و پروسه صلح با جمهوری آذربایجان را تثبیت و از وقوع جنگی دیگر جلوگیری کند. در مقابل، جریانهای نزدیک به روسیه هشدار میدهند که فاصله گرفتن از مسکو میتواند برای ارمنستان هزینههای سنگین انرژی، اقتصادی و امنیتی داشته باشد. حتی مقامهای روسی نیز آشکارا هشدار دادهاند که ایروان وارد «مدار ضدروسی اروپا» شده است. با این حال، فضای سیاسی فعلی ارمنستان نشان میدهد که بخش مهمی از جامعه، بهویژه نسل جوان شهری، از نزدیکی بیشتر به اروپا حمایت میکند.
پیامدهای این چرخش برای ایران
برای ایران، تغییر موازنه ژئوپلیتیکی در قفقاز جنوبی مسئلهای بسیار حساس است. ایران همواره ارمنستان را بهعنوان یک مسیر ژئوپلیتیکی مهم برای دسترسی به قفقاز و اروپا و نیز عاملی برای جلوگیری از انسداد کامل منطقه توسط محور ترکیه–آذربایجان تلقی کرده است.
تا پیش از این، ایران و روسیه در بسیاری از مسائل قفقاز منافع همپوشان داشتند؛ هر دو با گسترش نفوذ ناتو و حضور امنیتی غرب در منطقه مخالف بودند. اما با فاصله گرفتن ارمنستان از روسیه، احتمال حضور بیشتر اروپا و حتی همکاریهای امنیتی غرب در نزدیکی مرزهای شمالی ایران افزایش مییابد. این وضعیت میتواند نگرانی تهران درباره: نفوذ اطلاعاتی و امنیتی غرب؛ تغییر موازنه قدرت در قفقاز و افزایش حضور بازیگران فرامنطقهای را تشدید کند.
یکی دیگر از مهمترین نگرانیهای ایران، پروژههای ترانزیتی مورد حمایت غرب و ترکیه است؛ بهویژه مسیرهایی که ممکن است نقش ژئوپلیتیکی ایران را کاهش دهند. اگر ارمنستان بیشتر در پروژههای اتصال اروپایی ادغام شود، ممکن است کریدورهای جدیدی شکل گیرد که: وابستگی منطقه به مسیرهای ایرانی را کاهش دهد؛ نقش ترکیه و آذربایجان را تقویت کند و موقعیت ایران در ترانزیت شرق–غرب را تضعیف نماید. البته از زاویهای دیگر، ایران میتواند از کاهش وابستگی ارمنستان به روسیه استفاده کرده و روابط اقتصادی و ترانزیتی خود با ایروان را تعمیق کند.
جمعبندی
چرخش تدریجی ارمنستان به سمت غرب، یکی از مهمترین تحولات ژئوپلیتیکی قفقاز جنوبی پس از جنگ اوکراین است. نشست اخیر اروپایی در ایروان و حمایت آشکار اتحادیه اروپا از دولت پاشینیان نشان داد که غرب ارمنستان را بهعنوان نقطهای مهم برای مهار نفوذ روسیه در منطقه میبیند. برای ایران، این تحول همزمان تهدید و فرصت محسوب میشود. تهدید از منظر افزایش نفوذ غرب و تغییر موازنه منطقهای و فرصت از منظر امکان گسترش همکاری مستقل با ارمنستان و کاهش انحصار روسیه. اما در نهایت، آینده این چرخش در جهتگیری سیاست خارجی به سه عامل بستگی دارد: نتیجه انتخابات ارمنستان؛ میزان فشار روسیه بر ایروان و سرنوشت توافق صلح ارمنستان و آذربایجان. اگر روند فعلی ادامه یابد، قفقاز جنوبی در حال ورود به دورهای جدید از رقابت ژئوپلیتیکی میان روسیه، غرب، ترکیه و ایران خواهد بود.
