آیا روسیه می‌تواند میان ایران و آمریکا میانجی مؤثرتری باشد؟

#اختصاصی

نویسنده: دیمیتری ترنین، رئیس شورای امور بین‌الملل روسیه

سرگئی لاوروف، وزیر امور خارجه روسیه ۱۹ اکتبر به ایران سفر کرد و با مسعود پزشکیان، رئیس‌جمهور و شماری دیگر از مقام‌های ارشد جمهوری اسلامی دیدار و گفت‌وگو کرد. این سفر در ادامه دو دیدار اخیر پزشکیان و ولادیمیر پوتین، رئیس‌جمهور روسیه، در اول سپتامبر و هشتم اکتبر انجام شد.

گزارش‌های رسانه‌ای حاکی از آن است که مسکو پیشنهاد میانجی‌گری میان تهران و واشنگتن را با هدف پیشبرد مذاکرات و دستیابی به توافقی جدید در پرونده هسته‌ای ایران مطرح کرده است. هرچند هنوز برای ارزیابی میزان موفقیت این تلاش‌ها زود است، اما مجموعه‌ای از عوامل می‌تواند روسیه را در مقایسه با دیگر بازیگران، به میانجی مؤثرتری در این مسیر تبدیل کند.

روسیه به‌عنوان یکی از قدرت‌های بزرگ هسته‌ای جهان، از دانش و ظرفیت فنی گسترده‌ای در حوزه انرژی هسته‌ای برخوردار است. شرکت دولتی روس‌اتم (Rosatom) نیز از پیشگامان صنعت انرژی هسته‌ای غیرنظامی در جهان به شمار می‌رود. از این رو، مسکو از توانمندی و تخصص لازم برای درک و مدیریت ابعاد مختلف برنامه هسته‌ای ایران برخوردار است.

موضع روسیه در قبال برنامه هسته‌ای ایران همواره روشن بوده است: مسکو از حق ایران برای توسعه انرژی هسته‌ای غیرنظامی و تولید داخلی آن حمایت می‌کند؛ چنان‌که هم‌اکنون نیز ساخت دو واحد جدید نیروگاه هسته‌ای بوشهر را در دست اجرا دارد. بااین‌حال، روسیه با دستیابی ایران به سلاح هسته‌ای مخالف است و گسترش سلاح‌های هسته‌ای در نزدیکی مرزهای خود را تهدیدی علیه امنیتش می‌داند.

از سوی دیگر، روابط تهران و مسکو که در گذشته فراز و نشیب‌ها و بی‌اعتمادی‌های قابل‌توجهی را تجربه کرده بود، در سال‌های اخیر به شکل محسوسی بهبود یافته است. یکی از عوامل مؤثر در تقویت اعتماد میان دو کشور، تجربه مشترک آن‌ها در مواجهه با فشارها و اقدامات نظامی ایالات متحده بوده است؛ ایران به‌طور مستقیم هدف حملات آمریکا قرار گرفته و روسیه نیز درگیر جنگی شده که واشنگتن از طریق حمایت از اوکراین در آن نقش‌آفرینی می‌کند.

در سال ۲۰۲۲، دولت آمریکا آشکارا اعلام کرد که هدفش وارد کردن «شکست راهبردی» به روسیه است. در همان مقطع، ایران با انتقال فناوری پهپادهای شاهد به روسیه، به تقویت توانمندی‌های نظامی این کشور کمک کرد.

در اوایل سال ۲۰۲۵ نیز دو کشور معاهده مشارکت جامع راهبردی را امضا کردند؛ توافقی که چارچوب گسترش همکاری‌های اقتصادی، سیاسی و نظامی میان تهران و مسکو را ترسیم می‌کند. نکته قابل‌توجه آن است که پیشنهاد گنجاندن بندی درباره کمک نظامی متقابل در این معاهده از سوی روسیه مطرح شد، اما ایران با آن موافقت نکرد. بر این اساس، انتقادهایی که روسیه را به دلیل عدم مداخله نظامی به نفع ایران در جنگ ۱۲روزه سال ۲۰۲۵ و همچنین درگیری نظامی جاری مورد سرزنش قرار می‌دهند، چندان با واقعیت‌های روابط دو کشور سازگار نیست.

دستیابی ایران و آمریکا به توافقی جدید در زمینه هسته‌ای، به‌وضوح با منافع روسیه همخوانی دارد. مسکو اگرچه ایران را به دلیل مقاومت چشمگیر در برابر حملات آمریکا و اسرائیل، پیروز واقعی این رویارویی می‌داند، اما در عین حال از خسارات سنگینی که به شریک ایرانی‌اش وارد شده آگاه است و برقراری صلح را به سود هر دو کشور ارزیابی می‌کند.

روسیه امیدوار است پایان درگیری‌ها زمینه را برای پیشبرد یکی از مهم‌ترین طرح‌های راهبردی این کشور، یعنی کریدور بین‌المللی حمل‌ونقل شمال–جنوب، فراهم کند؛ مسیری که از خاک ایران عبور می‌کند و روسیه را به هند متصل می‌سازد.

در عین حال، مسکو نمی‌خواهد روابط خود با کشورهای عربی حاشیه خلیج فارس را نیز به خطر بیندازد. این کشورها برای روسیه شرکایی مهم و سودمند به شمار می‌روند و مسکو تمایلی ندارد در پی حملات تلافی‌جویانه ایران به خاک آن‌ها، مناسبات خود را با این دولت‌ها دچار تنش کند. حتی اگر افزایش قیمت نفت در پی بسته شدن تنگه هرمز برای روسیه درآمدهای بیشتری به همراه داشته باشد، این منافع موقتی است. تداوم بحران و اختلال در تردد دریایی از تنگه هرمز در بلندمدت با منافع روسیه سازگار نیست.

یکی دیگر از مزیت‌های روسیه برای ایفای نقش میانجی، سابقه حضور این کشور در مذاکرات هسته‌ای ایران است. مسکو یکی از هشت طرف مذاکره‌کننده‌ای بود که در نهایت به امضای برنامه جامع اقدام مشترک (برجام) در سال ۲۰۱۵ انجامید.

از میان طرف‌های آن توافق، آمریکا از برجام خارج شد و کشورهای اروپایی، شامل فرانسه، آلمان و بریتانیا، به همراه اتحادیه اروپا نیز در پی تحولات بعدی، بخش مهمی از اعتبار و نفوذ پیشین خود را نزد تهران و واشنگتن از دست دادند.

در چنین شرایطی، روسیه و چین عملاً به دو بازیگر اصلی باقی‌مانده تبدیل شده‌اند که دونالد ترامپ می‌تواند برای پیشبرد دیپلماسی با ایران روی آن‌ها حساب کند. روسیه نیز تلاش‌های خود را برای میانجی‌گری افزایش داده است. بر اساس گزارش‌ها، ولادیمیر پوتین در جریان تماس تلفنی با ترامپ، پیشنهاد ایران را به رئیس‌جمهور آمریکا منتقل کرده است.

هم‌زمان، تحرکات دیپلماتیک واشنگتن برای پایان دادن به جنگ اوکراین نیز افزایش یافته است؛ جنگی که ترامپ در آن، برای نخستین بار، فشار بر کی‌یف را در دستور کار قرار داده است.

در همین حال، دونالد ترامپ اعلام کرده است که برگزاری نشستی سه‌جانبه و بی‌سابقه با حضور ولادیمیر پوتین و شی جین‌پینگ، رئیس‌جمهور چین، در حاشیه اجلاس همکاری اقتصادی آسیا–اقیانوسیه (APEC) در شهر شنژن، می‌تواند اقدامی معنادار باشد؛ به‌ویژه اگر محور اصلی این نشست، موضوع خلع سلاح هسته‌ای باشد.

نباید فراموش کرد که بحران‌های جاری در اوراسیا، از اوکراین و ایران گرفته تا تایوان، از یکدیگر جدا نیستند. همه این بحران‌ها به‌نوعی با رقابت و تعامل سه قدرت اصلی ژئوپلیتیکی و نظامی جهان امروز، یعنی آمریکا، چین و روسیه، پیوند خورده‌اند.

اینکه رهبران این سه کشور برای نخستین بار امکان برگزاری نشستی سه‌جانبه را مطرح کرده‌اند، صرفاً یک موضوع رسانه‌ای یا سوژه‌ای برای بحث و تحلیل کارشناسان نیست؛ بلکه می‌تواند نشانه‌ای از تلاش برای مدیریت هم‌زمان بحران‌های بین‌المللی از طریق تعامل قدرت‌های بزرگ باشد. شاید هنوز نتوان این تحول را نشانه آغاز نظمی نوین در نظام بین‌الملل دانست، اما دست‌کم می‌توان آن را گامی کوچک در جهت ایجاد توازن میان منطق جنگ و ضرورت دیپلماسی ارزیابی کرد.