نقش راست تندرو[۱] اروپا در راهبرد نفوذ سیاسی روسیه: از همگرایی ایدئولوژیک تا پراگماتیسم ژئوپلیتیکی

#اختصاصی

نویسنده: مهدی نوری چورتی؛ دکتری مطالعات روسیه و پژوهشگر وابسته ایراس

مقدمه

روابط روسیه با جریان‌ راست تندرو  اروپا طی دهه‌های اخیر به یکی از ابعاد قابل‌توجه سیاست خارجی این کشور تبدیل شده است. پس از فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی در سال ۱۹۹۱، روسیه برای بازتعریف جایگاه بین‌المللی خود و مقابله با گسترش نفوذ سیاسی و امنیتی غرب، به دنبال ابزارهای متنوعی برای افزایش قدرت و تأثیرگذاری در محیط بین‌المللی بوده است. در این میان، ارتباط با برخی احزاب و جنبش‌های راست تندرو اروپا، به‌ویژه جریان‌هایی که با ارزش‌های لیبرال، سیاست‌های مهاجرتی اتحادیه اروپا، تحریم‌های اقتصادی علیه مسکو و گسترش ناتو مخالفت دارند، به یکی از ظرفیت‌های بالقوه نفوذ سیاسی روسیه تبدیل شده است.

اهمیت این موضوع از آن جهت است که سیاست خارجی روسیه صرفاً بر ابزارهای سنتی قدرت نظامی و اقتصادی استوار نیست، بلکه استفاده از ابزارهای قدرت نرم، دیپلماسی عمومی، شبکه‌های سیاسی و ظرفیت‌های گفتمانی نیز در راهبردهای این کشور جایگاه خاص خود را دارد. برخی جریان‌ راست تندرو اروپا با تأکید بر حاکمیت ملی، محافظه‌کاری فرهنگی، مخالفت با جهانی‌شدن و انتقاد از ساختارهای فراملی اتحادیه اروپا، در بخش‌هایی از گفتمان سیاسی خود با روایت‌های مورد حمایت کرملین همپوشانی دارند. این همپوشانی می‌تواند زمینه‌ای برای همکاری سیاسی و تقویت مواضع همسو با منافع روسیه فراهم کند.

بااین‌حال، رابطه میان روسیه و راست تندرو اروپا را نمی‌توان صرفاً بر مبنای اشتراکات ایدئولوژیک توضیح داد. در بسیاری از موارد، محاسبات سیاسی، منافع اقتصادی و ملاحظات ژئوپلیتیکی نقش مهم‌تری در شکل‌گیری این ارتباطات دارند. ازاین‌رو، مفهوم پراگماتیسم ژئوپلیتیکی می‌تواند چارچوب مناسبی برای تحلیل این روابط باشد. پرسش اصلی پژوهش حاضر این است که روسیه چگونه از ظرفیت‌های سیاسی و گفتمانی جریان راست تندرو اروپا برای افزایش نفوذ خود و تضعیف انسجام سیاسی غرب استفاده می‌کند؟ فرضیه مقاله آن است که مسکو با بهره‌گیری از همگرایی‌های ایدئولوژیک، ارتباطات حزبی و فرصت‌های ناشی از اختلافات داخلی اروپا، درصدد گسترش نفوذ غیرمستقیم و کاهش اجماع سیاسی و امنیتی کشورهای اروپایی در برابر سیاست‌های خود است.

 مبانی نظری و ایدئولوژیک روابط روسیه و راست افراطی اروپا

برای تحلیل روابط روسیه با جریان‌ راست تندرو اروپا، باید به تحول گفتمان سیاسی این کشور پس از فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی توجه کرد. روسیه در دوران پساشوروی، به‌ویژه در دوره ریاست‌جمهوری ولادیمیر پوتین، به‌تدریج بر مفاهیمی مانند حاکمیت ملی، هویت تمدنی، سنت‌های فرهنگی و محافظه‌کاری اجتماعی تأکید بیشتری کرد. این مفاهیم در بخشی از گفتمان احزاب راست تندرو اروپا نیز جایگاه برجسته‌ای دارند. مخالفت با چندفرهنگ‌گرایی، انتقاد از سیاست‌های مهاجرتی، دفاع از هویت ملی و مخالفت با برخی سیاست‌های اتحادیه اروپا از جمله زمینه‌های همپوشانی میان این جریان‌ محسوب می‌شوند.

یکی از عوامل مهم در این همگرایی، انتقاد مشترک از نظم لیبرال بین‌المللی است. کرملین در بسیاری از مواضع سیاسی خود، الگوی لیبرال غربی را به چالش کشیده و بر ضرورت احترام به تفاوت‌های تمدنی و حاکمیت دولت‌ها تأکید کرده است. برخی احزاب راست رادیکال نیز اتحادیه اروپا را به دلیل محدود کردن اختیارات دولت‌های ملی مورد انتقاد قرار می‌دهند. در نتیجه، روسیه می‌تواند از این اشتراکات برای ایجاد زمینه‌های ارتباط سیاسی و گسترش روایت‌های موردنظر خود استفاده کند.(۱)

بااین‌حال، نباید این همگرایی را به معنای وجود یک اتحاد ایدئولوژیک یکپارچه دانست. جریان‌ راست تندرو اروپا از نظر تاریخی، اقتصادی و سیاسی تفاوت‌های قابل‌توجهی دارند و برخی از آن‌ها حتی در موضوعاتی مانند روابط با روسیه مواضع متعارض اتخاذ کرده‌اند. بنابراین، آنچه در این روابط اهمیت دارد، انعطاف‌پذیری سیاست خارجی روسیه و استفاده از فرصت‌های مشترک برای پیشبرد منافع ژئوپلیتیکی است.

سازوکارهای نفوذ سیاسی روسیه بر جریان‌ راست تندرو اروپا

نفوذ سیاسی روسیه در اروپا را می‌توان از طریق چند سازوکار اصلی بررسی کرد. نخستین سازوکار، ارتباطات حزبی و سیاسی است. برقراری ارتباط میان سیاستمداران روسی و برخی احزاب اروپایی، حضور در نشست‌های مشترک، تبادل هیئت‌های سیاسی و ایجاد شبکه‌های ارتباطی می‌تواند زمینه انتقال دیدگاه‌ها و تقویت روابط سیاسی را فراهم کند. این ارتباطات در برخی موارد به طرح مواضعی منجر می‌شوند که با اولویت‌های سیاست خارجی روسیه همخوانی دارند.

دومین سازوکار، نفوذ گفتمانی و رسانه‌ای است. روسیه از ابزارهای رسانه‌ای بین‌المللی و شبکه‌های ارتباطی برای انتشار روایت‌های سیاسی خود استفاده کرده است. تأکید بر ناکارآمدی ساختارهای اروپایی، انتقاد از سیاست‌های آمریکا، برجسته‌سازی اختلافات داخلی اتحادیه اروپا و تردیدافکنی درباره حمایت از اوکراین از جمله موضوعاتی هستند که در این چارچوب اهمیت دارند. برخی جریان‌ راست تندرو نیز به دلیل مواضع انتقادی خود نسبت به سیاست‌های رسمی اتحادیه اروپا، ممکن است به بازتاب یا تقویت این روایت‌ها کمک کنند. البته بازنشر یک روایت سیاسی به‌تنهایی اثبات‌کننده هدایت یا حمایت مستقیم روسیه نیست.

سومین سازوکار، بهره‌گیری از اختلافات سیاسی و اجتماعی در کشورهای اروپایی است. مسائل مربوط به مهاجرت، بحران اقتصادی، نارضایتی اجتماعی، هویت ملی و بی‌اعتمادی به نهادهای فراملی از جمله موضوعاتی هستند که می‌توانند فضای سیاسی اروپا را قطبی کنند. روسیه از طریق برجسته‌سازی این شکاف‌ها و حمایت رسانه‌ای از روایت‌های منتقد نظم موجود، می‌تواند به تضعیف اجماع سیاسی در برخی موضوعات راهبردی کمک کند. در این زمینه، هدف لزوماً تغییر مستقیم دولت‌ها نیست، بلکه افزایش هزینه تصمیم‌گیری مشترک و دشوارتر کردن شکل‌گیری مواضع هماهنگ اروپایی نیز می‌تواند برای مسکو اهمیت داشته باشد.

چهارمین سازوکار، استفاده از ظرفیت‌های اقتصادی و ارتباطات مالی است. روابط تجاری، قراردادهای اقتصادی و همکاری‌های انرژی در گذشته از عوامل مهم تعامل روسیه با برخی بازیگران سیاسی اروپا بوده‌اند. بااین‌حال، بررسی حمایت مالی احتمالی از احزاب یا سیاستمداران باید بر اسناد رسمی، گزارش‌های قضایی و شواهد معتبر استوار باشد و نمی‌توان تمام روابط اقتصادی را به‌عنوان ابزار نفوذ سیاسی تلقی کرد.

 بررسی نمونه‌های موردی: فرانسه، آلمان و ایتالیا

جریان راست تندرو در فرانسه یکی از نمونه‌های مهم بررسی روابط میان روسیه و راست تندرو اروپا است. حزب اجتماع ملی (Rassemblement National)  به رهبری مارین لوپن، در سال‌های گذشته مواضعی اتخاذ کرده که در برخی موضوعات با منافع سیاست خارجی روسیه همخوانی داشته است. این حزب با سیاست‌های تحریمی علیه روسیه مخالفت‌هایی مطرح کرده و نسبت به پیامدهای اقتصادی و امنیتی حمایت نظامی گسترده از اوکراین انتقاد داشته است. همچنین، روابط سیاسی گذشته میان این حزب و روسیه، از جمله دریافت وام از یک بانک روسی در سال ۲۰۱۴، توجه پژوهشگران را به ابعاد اقتصادی و سیاسی این ارتباطات جلب کرده است. بااین‌حال، پس از آغاز جنگ اوکراین در سال ۲۰۲۲ و تغییر فضای افکار عمومی فرانسه، حزب اجتماع ملی تلاش کرد فاصله سیاسی بیشتری از کرملین نشان دهد. این تحول بیانگر آن است که روابط جریان‌ راست تندرو با روسیه همواره ثابت نیست و می‌تواند تحت تأثیر ملاحظات انتخاباتی و تحولات بین‌المللی تغییر کند.

در آلمان، حزب آلترناتیو برای آلمان (Alternative für Deutschland) نمونه دیگری از همپوشانی مواضع سیاسی برخی جریان‌های راست‌گرای اروپایی با اولویت‌های روسیه محسوب می‌شود. این حزب در موضوعاتی مانند تحریم‌های اقتصادی، سیاست انرژی و کمک‌های نظامی آلمان به اوکراین مواضعی انتقادی اتخاذ کرده است. مخالفت با ارسال تسلیحات به اوکراین و تأکید بر ضرورت مذاکره با مسکو از جمله موضوعاتی هستند که در گفتمان سیاسی این حزب برجسته شده‌اند. اهمیت آلمان برای راهبرد روسیه از آن جهت است که این کشور یکی از قدرت‌های اقتصادی و سیاسی اصلی اروپا و از بازیگران مهم سیاست امنیتی اتحادیه اروپا و ناتو به شمار می‌رود. بنابراین، تقویت اختلافات سیاسی در آلمان درباره نحوه مواجهه با روسیه می‌تواند بر تصمیم‌گیری‌های مشترک اروپایی تأثیر بگذارد (۲).

ایتالیا نیز از دیگر نمونه‌های قابل‌توجه است. حزب لگا (Lega) به رهبری ماتئو سالوینی در دوره‌های مختلف مواضعی مثبت نسبت به برخی سیاست‌های روسیه و رهبری ولادیمیر پوتین نشان داده است. روابط سیاسی گذشته این حزب با روسیه و مخالفت برخی رهبران آن با تحریم‌های اقتصادی، نشان‌دهنده ظرفیت همگرایی میان بخشی از راست‌گرایی ایتالیایی و سیاست خارجی مسکو بوده است. بااین‌حال، مشارکت در ساختار دولت ایتالیا و ضرورت هماهنگی با تعهدات این کشور در اتحادیه اروپا و ناتو، محدودیت‌هایی برای تبدیل این مواضع به سیاست رسمی ایجاد کرده است.

مطالعه تطبیقی این سه کشور نشان می‌دهد که راهبرد نفوذ روسیه در اروپا با الگوی یکسانی دنبال نمی‌شود. در فرانسه، ارتباطات سیاسی و ملاحظات انتخاباتی اهمیت دارند؛ در آلمان، اختلافات درباره تحریم‌ها و حمایت نظامی از اوکراین برجسته‌تر هستند و در ایتالیا، روابط سیاسی و ملاحظات اقتصادی و انرژی نقش قابل‌توجهی ایفا می‌کنند. پژوهش‌های تطبیقی درباره یازده حزب راست رادیکال اروپا نیز نشان می‌دهند که پس از حمله نظامی روسیه به اوکراین، بسیاری از این احزاب به‌جای ادامه حمایت آشکار از مسکو یا اعلام تغییر کامل موضع، به نوعی ابهام راهبردی روی آوردند و در مواردی توجه افکار عمومی را از جنگ به انتقاد از اتحادیه اروپا معطوف کردند .(۳)

تأثیر جنگ اوکراین بر روابط روسیه و راست تندرو اروپا

جنگ اوکراین در سال ۲۰۲۲ نقطه عطفی در روابط روسیه با جریان‌ راست تندرو اروپا به شمار می‌رود. پیش از این بحران، برخی احزاب راست‌گرا از روسیه به‌عنوان بازیگری مدافع ارزش‌های سنتی، حاکمیت ملی و نظم محافظه‌کارانه یاد می‌کردند. اما آغاز جنگ و افزایش فشار افکار عمومی اروپا، شرایط متفاوتی ایجاد کرد. بسیاری از این احزاب با یک تناقض سیاسی مواجه شدند: از یک سو، پیشینه روابط و نزدیکی سیاسی با روسیه داشتند و از سوی دیگر، برای حفظ اعتبار انتخاباتی خود ناچار بودند مواضعشان را با نگرش عمومی نسبت به جنگ هماهنگ کنند.

در چنین شرایطی، برخی احزاب به‌جای حمایت مستقیم از سیاست‌های مسکو، بر مخالفت با ارسال تسلیحات، هزینه‌های اقتصادی تحریم‌ها و ضرورت مذاکره برای پایان جنگ تأکید کردند. این تغییر رویکرد را می‌توان نمونه‌ای از پراگماتیسم سیاسی دانست؛ زیرا بازیگران سیاسی تلاش می‌کنند بدون پذیرش هزینه‌های سنگین حمایت آشکار از روسیه، همچنان بخشی از مواضع انتقادی خود نسبت به سیاست‌های اتحادیه اروپا را حفظ کنند.

پژوهش یانچنکو و هومپرخت (۲۰۲۵) با بررسی ۹۳۲۱۷ پست منتشرشده در فیس‌بوک و اینستاگرام در هفت کشور اروپایی نشان می‌دهد که روایت‌های همسو با اهداف راهبردی روسیه در آلمان، ایتالیا و مجارستان حضور قابل‌توجهی داشته‌اند و در آلمان و ایتالیا، بازیگران راست پوپولیست سهم عمده‌ای از پیام‌های مرتبط با این روایت‌ها را منتشر کرده‌اند. این یافته نشان می‌دهد که فضای رسانه‌ای و رقابت‌های سیاسی داخلی اروپا می‌توانند بستری برای بازتاب روایت‌های موردنظر روسیه فراهم کنند؛ هرچند این همسویی به‌تنهایی اثبات‌کننده ارتباط سازمانی یا هدایت مستقیم از سوی مسکو نیست (۴).

پیامدهای ژئوپلیتیکی و محدودیت‌های راهبرد نفوذ روسیه

تقویت نفوذ سیاسی روسیه از طریق ارتباط با جریان‌راست تندرو می‌تواند پیامدهایی برای ساختار امنیتی و سیاسی اروپا داشته باشد. یکی از مهم‌ترین پیامدها، دشوارتر شدن شکل‌گیری اجماع در سیاست خارجی اتحادیه اروپا است. سیاست‌هایی مانند اعمال تحریم‌های اقتصادی، حمایت نظامی از اوکراین و تقویت همکاری‌های امنیتی به تصمیم‌گیری مشترک اعضای اتحادیه نیاز دارند. افزایش قدرت احزاب مخالف این سیاست‌ها می‌تواند اختلافات داخلی را تشدید کند و هزینه دستیابی به توافق را افزایش دهد.

پیامد دیگر، گسترش قطبی‌شدن سیاسی و تضعیف اعتماد عمومی به نهادهای اروپایی است. هنگامی که مسائل مهاجرت، اقتصاد، هویت ملی و امنیت به موضوعات رقابت سیاسی تبدیل می‌شوند، امکان بهره‌برداری بازیگران خارجی از اختلافات اجتماعی افزایش می‌یابد. در این میان، رسانه‌های فراملی، شبکه‌های اجتماعی و ارتباطات سیاسی می‌توانند به ابزارهایی برای گسترش روایت‌های رقیب تبدیل شوند.

بااین‌حال، راهبرد نفوذ روسیه با محدودیت‌های جدی نیز مواجه است. نخست، احزاب راست تندرو اروپا دارای منافع و اولویت‌های متفاوتی هستند و نمی‌توان آن‌ها را یک مجموعه سیاسی هماهنگ تلقی کرد. دوم، وابستگی کشورهای اروپایی به ساختارهای امنیتی و اقتصادی غرب، امکان تغییر اساسی سیاست خارجی آن‌ها را محدود می‌کند. سوم، جنگ اوکراین و آشکار شدن ابعاد مداخله روسیه در سیاست اروپا، حساسیت دولت‌ها و افکار عمومی نسبت به ارتباطات سیاسی با مسکو را افزایش داده است. بنابراین، نفوذ روسیه را باید بیشتر به‌عنوان تلاشی برای ایجاد اختلاف، تأثیرگذاری بر دستور کار سیاسی و کاهش انسجام غرب ارزیابی کرد، نه الزاماً کنترل مستقیم احزاب یا دولت‌های اروپایی.

ننتیجه‌گیری

بررسی روابط روسیه با جریان راست تندرو اروپا نشان می‌دهد که این ارتباطات بخشی از راهبرد گسترده‌تر مسکو برای افزایش نفوذ سیاسی و کاهش انسجام ژئوپلیتیکی غرب محسوب می‌شوند. همگرایی در زمینه‌هایی مانند ملی‌گرایی، محافظه‌کاری اجتماعی، مخالفت با برخی سیاست‌های اتحادیه اروپا و انتقاد از نظم لیبرال بین‌المللی، زمینه‌های مناسبی برای تعامل میان دو طرف فراهم کرده است. بااین‌حال، عامل تعیین‌کننده در این روابط را باید در پراگماتیسم ژئوپلیتیکی روسیه جست‌وجو کرد؛ زیرا مسکو بیش از آنکه به دنبال ایجاد یک اتحاد ایدئولوژیک یکپارچه باشد، در پی بهره‌برداری از ظرفیت‌های سیاسی و اختلافات داخلی اروپا است. تجربه فرانسه، آلمان و ایتالیا نیز نشان می‌دهد که این روابط تحت تأثیر تحولات داخلی، ملاحظات انتخاباتی و بحران اوکراین دچار تغییر می‌شوند. در نهایت، می‌توان نتیجه گرفت که راست تندرو اروپا برای روسیه یک ظرفیت بالقوه نفوذ غیرمستقیم است، اما میزان موفقیت این راهبرد به توانایی مسکو در بهره‌گیری از شکاف‌های سیاسی اروپا و محدودیت‌های ساختاری همکاری میان احزاب راست‌گرا بستگی دارد.

منابع

1. Laruelle, M. (2015). Russia, Europe and the Far Right. Russian Analytical Digest, No. 167. Center for Security Studies, ETH Zurich.
2. European Parliament. (2024). Resolution on Russiagate: Allegations of Russian Interference in the Democratic Processes of the European Union. European Parliament.
3. Wang, C., & Altiparmakis, A. (2025). What happened to Putin’s friends? The radical right’s reaction to the Russian invasion on social media. European Union Politics, 26(2), 393–۴۱۷٫ [https://doi.org/10.1177/14651165251321802](https://doi.org/10.1177/14651165251321802?utm_source=chatgpt.com)
4. Yanchenko, K., & Humprecht, E. (2025). Strategic Narratives on Social Media: How Information Environments Shape the Russian-Ukrainian War Discourse in Seven European Countries. International Journal of Communication, 19, 3134.

[۱] راست تندرو  (Far right):  واژه راست تندرو به‌عنوان واژه‌ی چتر همه‌ی زیرمجموعه‌های این جریان را در بر می‌گیرد و به دو جناح راست رادیکال و راست افراطی تقسیم می شود. در ایران راست تندرو، به اشتباه راست افراطی یا راست رادیکال نامیده می شود.. راست رادیکال Radical right)): واژه راست رادیکال به‌جناحی از این جریان اشاره می‌کند که دربرگیرنده احزاب مشهور و موفقی همچون حزب اجتماع ملی فرانسه، حزب آزادی اتریش، حزب آلترناتیو برای آلمان و مانند اینهاست که ویژگی‌های مهم آن بدبینی نسبت به اتحادیه اروپا، رویکرد پوپولیستی و مخالفت با مهاجرت است و همچنین خشن نیست. راست افراطی  (Extreme right): شاخه‌ای سنّتی‌تر، خشن، نژادپرست و نزدیک به فاشیسم و نازیسم است که فقط درصد کمی از کلّیت جریان راست تندرو را به خود اختصاص داده و شامل گروه‌ها و جنبش‌های زیرزمینی است که از دستیابی به‌موفقیت در عرصه‌های مختلف جا مانده است.