گودرز رشتیانی، استاد تاریخ دانشگاه تهران
بیش و پیش از همه باید بر اقدام گورباچف در دست کشیدن از سانسور و ممیزی نهادینه شده در نظام شوروی تاکید کرد. به باور من سانسور مهمترین رکن یک حاکمیت توتالیتر است و همه مصیبتهای سیاسی اقتصادی و اجتماعی زائیده نظام سانسور است. سانسور شاهکلید و مهمترین ابزار حاکمیت تمامیتخواه در تلاش برای کنترل اجتماعی و استانداردسازی آن است. آخرین رهبر شوروی با سست کردن بنیان حاکمیت سانسور خواسته یا ناخواسته ضربهای اساسی و نهایی به نظامی زد که بیش از هفتاد سال توهمی از قدرت و بازدارندگی به نمایش گذاشته بود. اعتراف و پذیرش مسئولیت (گرچه دیرهنگام) فاجعه چرنوبیل شهامتی بزرگی بود که نصیب او شد.
کاهش سانسور به ارائه روایت متفاوتی از خوانش مسلط از تاریخ شوروی منجر شد.
همین ظهور روایت بدیل پاشنه آشیل نظامی شد که با تبلیغات دروغین و بزرگنمایی دستاوردهای کوچک و قهرمان سازی از حاکمان مالیخولیایی زمینه را برای روشنگری توده مردم و تغییر افکار عمومی فراهم ساخت. سیل-موجی پدید آمد که هیچ سدی برابر آن یارای ایستادگی نداشت. استقبال مردم از کودکان آربات اثر ریباکوف، جامههای سپید از دودینتسف، بوفالو از گرانین، زندگی و سرنوشت اثر گراسمان حیرت انگیز بود. با ذوب شدن یخهای سانسور گزارشهای اشملییوف، لاتسیس و پاپوف از ناکارآمدی نظام اقتصادی و سیاسی افکار عمومی را به این فکر انداخت که پیرامون چرایی وضع موجود و گزینههای جایگزین تامل کنند.
دگرگونی در روایت از تاریخ شوروی دستاورد مهم دیگری هم داشت: «استالین دیگر قهرمان ملی نیست و میبایست از قربانیان آن جنایتکار اعاده حیثیت شود»، دادگاههای نمایشی دهه بیست و سی و سرکوب کشاورزان در دوره اشتراکی سازی غیرقانونی اعلام شدند.
گورباچف در شش سال زمامداری خود مسیر بسیار دشواری پیمود. مخالفان سرسختی در حاکمیت و در بین توده مردم نیز داشت. مقاله معروف نینا آندریوا با عنوان «نمی توانم از اصول خود دست بکشم» در مارس ۱۹۸۸ و نیز کودتای ک.گ.ب در اوت ۱۹۹۱ نمونههای روشنی از این تضادهای پیدا و پنهان درونی شوروی بودند. با همه اینها او راه درستی در پیش گرفت و در سالهای اخیر نیز بر آن صحه گذاشت.
به باور من خواندن اعلامیه پایان شوروی توسط گورباچف در دسامبر ۱۹۹۱ مهمترین سند دیدمانی قرن بیستم است. از اینرو به احترام مردی که با خشونت حداقلی منادی پایان یک نظام تمامیتخواه بود باید کلاه از سر برداشت.
