واکاوی توسعه صنعت انرژی روسیه تحت تحریم‌های غرب

#اختصاصی

نویسنده: مینا اوتادی، دانشجوی دکتری مطالعات روسیه

در سال‌های اخیر، به ویژه از سال ۲۰۱۴، صنعت انرژی روسیه با چالش‌های جدی ناشی از تحریم‌های اقتصادی کشورهای غربی مواجه شده است. اعمال تحریم‌های اقتصادی علیه روسیه در سال ۲۰۲۲، مجموعه‌ای از تغییرات را در بخش انرژی این کشور به وجود آورد که حوزه‌های کلیدی مانند تأمین مالی، دسترسی به فناوری‌های پیشرفته و منابع راهبردی را تحت تأثیر قرار داد. این اقدامات که از سوی کشورهای غربی اتخاذ شد، پویایی عملکرد صنعت انرژی روسیه را دگرگون ساخت و چالش‌های جدی پیش روی آن قرار داد. محدودیت‌های تأمین مالی تأثیر قابل‌توجهی بر بسیاری از شرکت‌های روسی در مجموعه سوخت و انرژی داشت. تحریم‌ها دسترسی به بازارهای مالی بین‌المللی را دشوار کرد و این امر بر جذب سرمایه‌گذاری و اجرای پروژه‌های جدید نفت و گاز تأثیر منفی گذاشت. دریافت وام‌های بلندمدت به کاری دشوار تبدیل شد که به نوبه خود، اجرای پروژه‌های زیرساختی از جمله توسعه میادین جدید و نوسازی تأسیسات موجود را با کندی مواجه ساخت (Пыхов, ۲۰۲۲). محدودیت‌های فناورانه مرتبط با تحریم‌ها نیز دریافت تجهیزات و فناوری‌های لازم برای توسعه میادین را دشوار کرد. این مشکل به ویژه در حوزه‌های حفاری در آب‌های عمیق و فناوری‌های پیشرفته پالایش، به شدت احساس شد. این وضعیت با رقابت فزاینده در بازار جهانی انرژی که در آن شرکت‌های روسی در تطبیق با شرایط جدید دچار مشکل هستند، تشدید می‌شود. به گفته کارشناسان، اگرچه وابستگی روسیه به فناوری‌های غربی کاهش یافته است، اما نبود راه‌حل‌های نوین داخلی ممکن است فرصت‌های رشد را در سال‌های آینده محدود کند (Буланова & Воронин, ۲۰۲۳). کاهش وابستگی متقابل انرژی روسیه و غرب به نقطه مهمی در شرایط فشار تحریم‌ها تبدیل شده است. سطح استخراج زغال‌سنگ ۰.۳ درصد کاهش یافت و صادرات آن ۴.۲ درصد افت داشت که به رشد تقاضای داخلی و تغییرات در سیاست بین‌المللی مرتبط است. افزایش قیمت زغال‌سنگ در اروپا و آسیا را می‌توان تا حدی با انتظار کمبود ناشی از تحریم‌ها و اختلال در عرضه توضیح داد (Российское энергетическое агентств, ۲۰۲۵). این امر چالش‌های جدیدی را برای صادرکنندگان روسی که به طور سنتی به بازارهای غربی متکی بودند، ایجاد کرد. بازار سهام بخش انرژی نیز از تحریم‌های اقتصادی آسیب دید. ارزیابی تأثیر این اقدامات بر قیمت سهام شرکت‌های انرژی روسیه نشان داد که محدودیت‌های اعمال‌شده به طور قابل‌توجهی ارزش سهام را کاهش داده است. در نتیجه، شرکت‌هایی که به بازارهای بین‌المللی وابسته بودند، با کاهش شدید اعتماد سرمایه‌گذاران مواجه شدند. عدم‌اطمینان در مورد عرضه‌ها و قراردادهای آینده، شرکت‌های کلیدی را وادار به بازنگری در راهبردهای تجاری خود کرد. مشکلات لجستیکی و تأمین‌، بر قابلیت اطمینان زنجیره‌های تأمین تأثیر گذاشت و به بازنگری در قراردادهای تأمین منابع انرژی و تنوع‌بخشی به بازارها انجامید. در عین حال، شرکت‌ها جستجوی شرکای جایگزین در کشورهای دیگر را آغاز کردند که این امر نیازمند سرمایه‌گذاری قابل‌توجهی از نظر زمان و هزینه برای یافتن مسیرهای تجاری جدید و توسعه زیرساخت‌ها بود. فشار تحریم‌ها تأثیری همه‌جانبه بر بخش انرژی داشت و از شرکت‌های روسی واکنش سریع به چالش‌های جدید و تطبیق با وضعیت بین‌المللی تغییر یافته را خواستار شد.

تطبیق شرکت‌های روسی با شرایط اقتصادی جدید

شرکت‌های نفت و گاز روسیه در نتیجه تحریم‌های بین‌المللی اعمال‌شده، با نیاز به تطبیق با شرایط اقتصادی جدید مواجه شدند. بزرگترین بازیگران این بخش، مانند “گازپروم”، “روس‌نفت”و “لوک‌اویل”، تحت فشار قابل‌توجهی قرار گرفتند و دسترسی خود را به سرمایه‌های خارجی و فناوری‌های مدرن از دست دادند که این امر اجرای عملیات کلیدی در حوزه استخراج و پالایش را دشوار ساخت (Пастухов, ۲۰۲۴).  این دشواری‌ها شرکت‌ها را وادار کرد تا همکاری با شرکای جدید در آسیا و خاورمیانه را فعال‌تر توسعه دهند که به بخش مهمی از راهبرد تطبیقی آنها تبدیل شد. نتایج مالی بسیاری از شرکت‌های بزرگ در سال ۲۰۲۲ با کاهش سود همراه بود. به عنوان مثال، «لوک‌اویل» از زیان قابل‌توجهی به مبلغ ۷۲۰ میلیارد روبل خبر داد که بزرگترین زیان در تاریخ این شرکت بود. چنین شرایطی شرکت‌ها را بر آن داشت تا راهبردهای مالی خود را بازنگری کرده و برنامه‌های سرمایه‌گذاری را کاهش دهند(Финансовый университет при (Правительстве Российской Федерации, ۲۰۲۵٫ کمبود تأمین مالی و اجرای پروژه‌های سرمایه‌گذاری جدید، نیاز به بهینه‌سازی هزینه‌های جاری و بازنگری در بودجه‌ها را به همراه داشت. تنوع‌بخشی به بازارهای فروش به اصلی‌ترین جهت‌گیری تطبیقی تبدیل شد که به شرکت‌های نفت و گاز امکان داد تأثیر فشار تحریم‌ها را کاهش دهند. بازیگران بزرگ، مانند «روس‌نفت»، شروع به جستجوی جهت‌های جدید برای فروش محصولات خود کردند و بر مصرف‌کنندگان داخلی و کشورهای بریکس متمرکز شدند. دشواری‌های مرتبط با از دست دادن بازارهای غربی، به افزایش فرآوری مواد خام و خرید فناوری از کشورهای غیرغربی کمک کرد. فرآیند تغییر مسیر به بازارهای جدید با جستجوی فعال برای مسیرهای جایگزین تأمین در شرایط محدودیت دسترسی به مسیرها و لجستیک سنتی همراه است. پیش‌بینی می‌شود که شرکت‌های روسی در آینده نیز به تطبیق خود ادامه دهند و بر رویه‌های موجود و همکاری با متحدان اقتصادی جدید تکیه کنند. تغییرات اجتناب‌ناپذیر در راهبردهای تجاری و تصمیمات سرمایه‌گذاری، استفاده فعال‌تر از منابع داخلی و توسعه فناوری‌های جدید را ایجاب می‌کند که در شرایط تحول جهانی انرژی می‌تواند کلید پایداری و رشد این بخش باشد.

جستجوی بازارهای جایگزین تأمین

پس از اعمال تحریم‌ها علیه روسیه در سال ۲۰۱۴ و سپس در شرایط فشار فزاینده غرب، این کشور ناچار به جستجوی بازارهای جایگزین برای عرضه حامل‌های انرژی خود شد. این وضعیت پس از آغاز عملیات ویژه نظامی در اوکراین در سال ۲۰۲۲ که کشورهای اروپایی عملاً خرید نفت و گاز روسیه را متوقف کردند، وخیم‌تر شد. این خروج ناگهانی از بخش اروپایی، ضرورت تغییر مسیر جریان‌های صادراتی به مناطق دیگر، در درجه اول به آسیا را ایجاد کرد. به ویژه، هند و چین به مقاصد اصلی برای نفت روسیه تبدیل شدند، همانند سایر قدرت‌های بریکس، که این امر امکان جبران زیان‌های اقتصادی ناشی از از دست دادن بازارهای سنتی را فراهم کرد. جنبه کلیدی این فرآیند، تنوع‌بخشی جغرافیایی صادرات است. پالایشگاه‌های هندی به طور فعال به دنبال منابع جدید مواد خام بودند و عرضه‌های موجود از روسیه را با گزینه‌های جایگزین از سایر مناطق ترکیب می‌کردند (Журнал Neftegaz.RU, 2025). به عنوان مثال، شرکت‌های ترکیه‌ای نیز در پرتو ریسک‌های تحریمی، خرید نفت روسیه را محدود کرده و به دنبال تأمین‌های امن‌تر از عراق و قزاقستان بودند. این اقدامات تأکید می‌کند که بسیاری از کشورها به دنبال کاهش وابستگی به حامل‌های انرژی روسیه هستند که به نوبه خود، نیازمند تطبیق فعال‌تر روسیه با شرایط جدید است. به موازات آن، کاهش قیمت نفت روسیه نیز به عامل مهمی تبدیل شد. قیمت نفت اورال به شدت کاهش یافت که به نوبه خود، نیاز به ارائه تخفیف در هنگام فروش را به همراه داشت (Газета Московский Комсомолецб, ۲۰۲۵). در عین حال، هزینه بالای کرایه نفتکش‌ها و همچنین عدم‌اطمینان ناشی از تحریم‌های احتمالی جدید، ریسک‌های اضافی را برای صادرکنندگان روسی ایجاد می‌کند و فرآیند یافتن بازارهای فروش بدون مشکل را دشوار می‌سازد. علیرغم این دشواری‌ها، استخراج نفت روسیه در سال ۲۰۲۳ در سطح قبلی حفظ شده است، اگرچه پالایش ممکن است کاهش یابد. انتظار می‌رود که اوپک بتواند در صورت کاهش عرضه از روسیه، حجم تولید خود را برای متعادل‌سازی بازار جهانی تنظیم کند. بنابراین، در شرایط زیان‌های کوتاه‌مدت و عدم‌اطمینان، روسیه از فرصت‌های ارائه‌شده توسط مشارکت‌های جدید در چارچوب بریکس برای بخش انرژی خود استفاده می‌کند که در بلندمدت می‌تواند مواضع آن را در بازارهای جهانی تقویت کرده و ریسک‌های ناشی از تحریم‌های اقتصادی را متنوع‌سازی کند. وضعیت موجود نیازمند ردیابی دقیق تغییرات پویایی قیمت‌های جهانی و اوضاع سیاسی به منظور تطبیق با واقعیت‌های جدید و ایجاد تعادل انرژی پایدار است.

همکاری با کشورهای بریکس

همکاری روسیه با کشورهای بریکس در حوزه انرژی پس از اعمال تحریم‌های بین‌المللی به طور محسوسی فعال‌تر شده است که نتایج رویدادهای اخیر این موضوع را نشان می‌دهد. یکی از رویدادهای کلیدی، نشست نهایی کمیته مقامات ارشد بریکس و نشست وزرای انرژی در برزیل بود که در آن نقشه راه همکاری انرژی برای سال‌های ۲۰۲۵ – ۲۰۳۰ به تصویب رسید. این برنامه شامل منابع انرژی فسیلی و تجدیدپذیر و همچنین فناوری‌های نوین و نوآوری‌ها است که نشان‌دهنده رویکردی راهبردی به توسعه مشترک حوزه انرژی است.

شرکت‌هایی مانند روس‌اتم که تأمین‌کننده پیشرو فناوری‌های هسته‌ای هستند، در ارائه ابتکارات مفید مشارکت دارند. روس‌اتم به طور فعال راه‌حل‌ها و دستاوردهای خود را به سایر کشورهای بریکس ارائه می‌دهد و بدین ترتیب به توسعه انرژی هسته‌ای در این کشورها کمک می‌کند. چنین همکاری‌هایی افق‌های جدیدی را برای ادغام فناوری‌های پیشرفته و تبادل دانش علمی می‌گشاید(۲۰۲۳,Качелин).

در حوزه انرژی هیدروژنی نیز علاقه ویژه‌ای وجود دارد. روسیه و سایر کشورهای بریکس، هیدروژن را به عنوان منبع بالقوه انرژی آینده ارزیابی می‌کنند. کشورهای عضو این اتحادیه، با برخورداری از ذخایر قابل‌توجه منابع تجدیدپذیر، می‌توانند به بازیگران کلیدی در آماده‌سازی بازار برای گسترش استفاده از انرژی هیدروژنی تبدیل شوند. تعامل در این حوزه نه‌تنها مستلزم تبادل فناوری، بلکه شامل بررسی مشترک امکانات توسعه پایدار نیز می‌شود (Андрианова et al., 2025). با این حال، چالش‌هایی نیز بر سر راه همکاری مؤثر وجود دارد. مهمترین آنها، نیاز به هماهنگی سیاست‌های انرژی به منظور تضمین عرضه بی‌وقفه و قیمت‌های پایدار برای منابع انرژی است. بریکس، اگرچه به معنای کلاسیک یک سازمان انرژی نیست، اما می‌تواند به عنوان بستری برای تدوین اصول مشترک سیاست تجاری – اقتصادی میان اعضای خود عمل کند. امنیت انرژی برای همه کشورهای عضو در اولویت باقی مانده است. علاوه بر این، توسعه پلتفرم انرژی بریکس به ابزاری مهم برای تعمیق همکاری تبدیل می‌شود. این پلتفرم با هدف ایجاد انرژی پایدار و نوآورانه از طریق پژوهش‌های مشترک، تبادل دانش و به‌کارگیری فناوری‌های جدید طراحی شده است. این تعامل از روند جهانی حرکت به سوی دسترسی‌پذیری و قابلیت اطمینان منابع انرژی حمایت می‌کند که هم برای بریکس و هم برای دستور کار انرژی جهانی حائز اهمیت است.  بدین‌ترتیب، وضعیت کنونی همکاری‌های انرژی روسیه با کشورهای بریکس نشان می‌دهد که در شرایط چالش‌های بیرونی، نه‌تنها امکان حفظ، بلکه امکان تقویت تعامل در حوزه انرژی نیز وجود دارد. این تلاش‌ها زمینه‌ساز شکل‌گیری تجارت پایدارتر و متقابلاً سودمند منابع انرژی هستند و مسیرهای جدیدی برای همکاری و چشم‌اندازهای توسعه ترسیم می‌کنند (Бедина & Стрельченко, ۲۰۱۷).

نتیجه‌گیری در مورد وضعیت بخش انرژی فدراسیون روسیه

وضعیت بخش انرژی روسیه در چارچوب بریکس تحت تأثیر فشار تحریم‌ها، فرآیندی چندوجهی است که هم چالش‌ها و هم فرصت‌ها را منعکس می‌کند.از سال ۲۰۱۴ به این‌سو، شرکت‌های روسی با تغییراتی در سیاست بین‌المللی مواجه شدند که این امر آن‌ها را به سمت جست‌وجوی بازارهای جایگزین و بازاندیشی در فرآیند ادغام در زنجیره‌های تأمین جهانی سوق داد. جهت‌گیری‌های اصلی تعیین‌شده در راهبرد انرژی تا سال ۲۰۵۰، بر تحول این بخش متمرکز است و بر اهمیت رویکرد نوآورانه تأکید می‌کند. این امر نه تنها افزایش ظرفیت نصب‌شده، بلکه گذار به منابع انرژی پاک‌تر با تأکید بر منابع تجدیدپذیر را در بر می‌گیرد که پیش‌بینی می‌شود سهم بیشتری در ترازنامه انرژی داشته باشند. به طور مشخص، برنامه‌ریزی شده است که تا سال ۲۰۲۷ سهم انرژی‌های تجدیدپذیر به ۴.۵ درصد افزایش یابد.

همراه با تطبیق با شرایط اقتصادی جدید، یکپارچه‌سازی با کشورهای بریکس چشم‌اندازهایی را برای رشد و توسعه بیشتر ایجاد می‌کند و اراده شرکت‌های روسی را برای یافتن مسیرهای جدید پیشرفت در شرایط کنونی نشان می‌دهد.
در نهایت، وضعیت بخش انرژی روسیه در چارچوب بریکس هم چالش‌ها و هم فرصت‌ها را نشان می‌دهد. تطبیق با شرایط جدید، همکاری فعال با کشورهای بریکس و سیاست هماهنگ در بازارهای جهانی، زمینه‌ساز توسعه بیشتر و تقویت جایگاه روسیه در نظام انرژی جهانی است. مهم است که شرکت‌های روسی به جست‌وجوی مسیرهای جدید برای رشد و توسعه ادامه دهند تا بتوانند نه‌تنها بر مشکلات کنونی غلبه کنند، بلکه آینده‌ای پایدار برای بخش انرژی این کشور تضمین نمایند.

Андрианова Е.К., Алимова А.А. и др. Сотрудничество России со странами БРИКС в сфере водородной энергетики // «Мировое и национальное хозяйство» («World and National Economy»). – ۲۰۲۵٫ – №№۲(۷۰) – URL: https://mirec.mgimo.ru/2025/2025-02/russia-brics-cooperation-hydrogen-energy.

Бедина П.А., Стрельченко Е.А. Современное состояние развития российского топливно-энергетического сектора // Экономика и бизнес: теория и практика. ۲۰۱۷٫ №۵٫ URL: https://cyberleninka.ru/article/n/sovremennoe-sostoyanie-razvitiya-rossiyskogo-toplivno-energeticheskogo-sektora.

Буланова С.К., Воронин Т.В. Антироссийские санкции ۲۰۱۴-۲۰۲۲ годов как стимул к развитию топливно-энергетического комплекса России // Нефть и газ – ۲۰۲۳: ۷۷-я Международная молодежная научная конференция: материалы конференции. – М.: РГУ нефти и газа (НИУ) имени И.М. Губкина, ۲۰۲۳٫ – С. ۶۱-۶۹٫
Основные направления адаптации российских компаний нефтегазовой отрасли в условиях ограничений // Финансовый университет при Правительстве Российской Федерации. ۲۰۲۵٫ – URL: https://www.fa.ru/university/structure/university/uso/press-service/press-releases/osnovnye-napravleniya-adaptatsii-rossiyskikh-kompaniy-neftegazovoy-otrasli-v-usloviyakh-ogranicheniy.
Индийские НПЗ вновь начали искать альтернативы российской нефти // Деловой журнал «Neftegaz.RU» URL: https://neftegaz.ru/news/Trading/884947-indiyskie-npz-vnov-nachali-iskat-alternativy-rossiyskoy-nefti-no-eto-ne-tochno.
Качелин А.С. Научно-технологическое сотрудничество России в рамках БРИКС как фактор развития энергетики // Этап: экономическая теория, анализ, практика. ۲۰۲۳٫ №۶٫ URL: https://cyberleninka.ru/article/n/nauchno-tehnologicheskoe-sotrudnichestvo-rossii-v-ramkah-briks-kak-faktor-razvitiya-energetiki.

Пастухов А.И. Как адаптируются нефтегазовые компании к санкциям? // «Нефтегазовая промышленность». ۲۰۲۴٫ – URL: https://nprom.online/trends/kak-adapteeruyutsya-nyeftyegazoviye-kompaneeee-k-sanktseeyam.

Пыхов, П. А. Оценка влияния санкций на энергетическую безопасность России / П. А. Пыхов // Креативная экономика. – ۲۰۲۲٫ – Т. ۱۶, № ۱۲٫ – С. ۴۷۳۱ – ۴۷۴۶٫
Российская нефть торгуется по дешевке: потери исчисляются сотнями миллиардов рублей // Газета «Московский Комсомолец (МК)» – URL: https://www.mk.ru/economics/2025/12/07/rossiyskaya-neft-torguetsya-po-deshevke-poteri-ischislyayutsya-sotnyami-milliardov-rubley.html.
Энергетическая платформа БРИКС станет ключевым механизмом для реализации дорожной карты энергетического сотрудничества стран объединения до ۲۰۳۰ года // «РЭА» Минэнерго России URL: https://rosenergo.gov.ru/press-center/news/energoplatforma-briks-stanet-klyuchevym-mekhanizmom-dlya-realizatsii-dorozhnoy-karty-energeticheskog.