تاریخ : یکشنبه, ۱ آذر , ۱۴۰۵ 12 جماد ثاني 1448 Sunday, 22 November , 2026

نشست شنژن و کنسرت قدرت‌های بزرگ در گذار به نظم جهانی جدید

  • ۰۱ آذر ۱۴۰۵ - ۱۱:۰۰
نشست شنژن و کنسرت قدرت‌های بزرگ در گذار به نظم جهانی جدید
اعلام نشدن توافق مشخصی درباره ایران، از منظر تهران نتیجه‌ای مساعد است، به‌ویژه در برابر نگرانی‌هایی که درباره تصمیم‌گیری سه قدرت در غیاب ایران مطرح می‌شد.

#اختصاصی

نویسنده: بهزاد احمدی، هیئت علمی دانشگاه تهران و عضو شورای علمی ایراس

نشست شنژن رهبران آمریکا، چین و روسیه را در شرایطی دور یک میز ‌نشاند که احتمال تفاهم آن‌ها درباره اوکراین و ایران در کانون توجه قرار داشت. بااین‌حال، چنین تفاهمی بدست نیامد و بیانیه پایانی بدون اعلام توافقی مشخص در این زمینه، بر اصلاح سازمان ملل، ثبات جریان انرژی، مصونیت مقام‌های دولتی و جلوگیری از گسترش سلاح‌های هسته‌ای تأکید ‌کرد (The White House, 2026). این دستور کار، هم تمایل سه قدرت به هماهنگی درباره مسائل جهانی را نشان می‌دهد و هم پرسش درباره حدود و هدف این هماهنگی را پیش می‌کشد. آیا آن‌ها صرفاً در پی مهار خطرهای مشترک‌اند یا شنژن می‌تواند گامی به سوی «کنسرت قدرت‌های بزرگ» باشد که در آن، رقبای اصلی با پذیرش جایگاه یکدیگر، برای مدیریت مسائل جهان تفاهم می‌کنند؟ پاسخ به این پرسش به انتظارات متفاوت سه کشور از همکاری و برداشت آن‌ها از نظم مطلوب وابسته است. برای ایران، اهمیت این تحول در فاصله میان دو امکان است: کاهش برتری آمریکا می‌تواند دامنه انتخاب‌های کشور را گسترش دهد، اما هماهنگی قدرت‌های بزرگ ممکن است بخشی از همین فرصت‌ها را محدود سازد. پرسش این است که ایران چگونه می‌تواند بر این روند اثر بگذارد و در شکل دادن به ترتیبات مؤثر بر امنیت و منافع خود نقش موثر داشته باشد.

برای پاسخ به این پرسش‌ها، باید شنژن را در متن تحولاتی دید که پایه‌های نظم پس از جنگ سرد را فرسوده‌اند. افول هژمونی آمریکا به معنای پایان قدرت این کشور نیست، بلکه از کاهش توان آن برای تعیین یک‌جانبه قواعد و تضمین تبعیت دیگران حکایت دارد. چین، قدرت اقتصادی و فناورانه خود را به مطالبه نقش بیشتر در تنظیم مناسبات جهانی پیوند زده و روسیه نیز با اتکا به توان نظامی و هسته‌ای، ترتیبات امنیتی مورد حمایت اروپا را به چالش کشیده است. جنگ اوکراین، تجاوز نظامی به ایران، رقابت بر سر فناوری‌های پیشرفته و اختلال در تجارت و انرژی، هم از پیشران‌های این تحول‌اند و هم هزینه‌های آن را آشکار می‌کنند. بااین‌حال، فرسایش نظم پیشین هنوز به توافق بر سر قواعد جایگزین نینجامیده است. قدرت‌ها توان بیشتری برای جلوگیری از تحقق خواسته‌های یکدیگر یافته‌اند، اما درباره اداره جهانی که هیچ‌یک به‌تنهایی قادر به سامان دادن آن نیست، تفاهم پایداری ندارند.

ایده کنسرت قدرت‌های بزرگ، پاسخی به همین فاصله میان توزیع قدرت و فقدان توافق درباره مدیریت آن است. منطق کنسرت آن است که قدرت‌های اصلی، ضمن حفظ رقابت و تفاوت‌های سیاسی، از طریق رایزنی مستمر، شناسایی منافع متقابل و خویشتن‌داری، مانع تبدیل اختلاف‌ها به رویارویی فراگیر شوند. تجربه کنسرت اروپا پس از ۱۸۱۵ نشان می‌دهد که استمرار چنین همکاری‌ای به تفاهم درباره ترتیبات اساسی و حدود تغییر آن‌ها وابسته است. امروز نیز کاهش برتری انحصاری آمریکا، ضرورت هماهنگی میان مراکز قدرت را افزایش می‌دهد، اما پراکندگی ظرفیت‌های اقتصادی، فناورانه و امنیتی، مدیریت مسائل جهانی را به توافق سه کشور محدود نمی‌کند. اتحادیه اروپا، هند و ژاپن از منابع و نفوذی برخوردارند که مشارکت آن‌ها را در چنین سازوکاری ضروری می‌سازد (Haass & Kupchan, 2021). در غرب آسیا نیز بازیگرانی مانند ایران، ترکیه و عربستان می‌توانند بر سرنوشت ترتیبات منطقه‌ای اثر بگذارند و اجرای توافق‌ها را تسهیل یا دشوار کنند. بنابراین، کارآمدی و مشروعیت کنسرت به چگونگی پیوند هماهنگی قدرت‌های بزرگ با مشارکت دیگر بازیگران مؤثر و رعایت منافع و حق انتخاب آن‌ها وابسته است.

شنژن امکان این همکاری را به نمایش گذاشت، اما اختلاف بر سر معنای آن را برطرف نکرد. در برداشت روسی، اهمیت نشست بیش از همه به شناسایی جایگاه مسکو و آشکار شدن پایان انحصار رهبری آمریکا بازمی‌گردد. برای چین، هماهنگی قدرت‌ها فرصتی برای تثبیت نقش محوری پکن است، ولی تصویر تقسیم جهان میان چند قدرت، با تأکید آن بر برابری حاکمیتی و حمایت از جنوب جهانی سازگار نیست (Da et al., 2026). در آمریکا نیز پذیرش ضرورت سازگاری با پراکندگی قدرت، با دیدگاهی رقابت می‌کند که حفظ برتری را ممکن و تضعیف اعتماد متحدان را عامل تسریع افول می‌داند. نگرانی اروپا، کنار گذاشته شدن از تصمیم‌هایی است که مستقیماً امنیت آن را شکل می‌دهند، هرچند این وضعیت با دشواری تبدیل منابع اقتصادی و فناورانه اروپا به قدرت امنیتی مشترک نیز ارتباط دارد (Hegewisch & Yusupov, 2026).

برای ایران، مسئله فقط احتمال تفاهم قدرت‌های بزرگ نیست، بلکه محتوای چنین تفاهمی و توان کشور برای اثرگذاری بر شکل‌گیری و اجرای آن نیز اهمیت دارد. جهت‌گیری ایران در مخالفت با هژمونی آمریکا روشن‌تر از تصویر آن از نظم جایگزین و راه‌های اثرگذاری بر آن است. محدود شدن قدرت تحمیل واشینگتن می‌تواند فرصت ایجاد کند، اما واگذاری مدیریت جهان به حلقه‌ای محدود، الزاماً استقلال عمل ایران را افزایش نمی‌دهد. ایران نیز تابع منفعل مناسبات قدرت‌های بزرگ نیست و توان دفاعی، موقعیت جغرافیایی و پیوندهای منطقه‌ای آن می‌توانند محاسبات دیگران را تغییر دهند. بااین‌حال، قدرت اثرگذاری بر تحولات با قدرت مشارکت در تعیین قواعد یکسان نیست. تبدیل اولی به دومی، علاوه بر بازدارندگی، به ظرفیت اقتصادی، فناورانه، دیپلماتیک و نهادی نیاز دارد.

بخشی از توان ایران برای اثرگذاری بر ترتیبات آینده، به چگونگی تنظیم روابط با چین و روسیه وابسته است. این روابط می‌توانند فشار آمریکا را تعدیل کنند و گزینه‌های اقتصادی و دیپلماتیک کشور را گسترش دهند، اما بهره‌گیری از آن‌ها مستلزم شناخت حدود همراهی دو شریک است. مخالفت پکن و مسکو با انحصار نفوذ آمریکا، الزاماً به معنای حمایت از تمام اهداف منطقه‌ای ایران نیست. برای چین، روابط اقتصادی با کشورهای عربی و ثبات تجارت و انرژی اهمیت مستقلی دارد و روسیه نیز مناسبات با تهران را در چارچوب روابط منطقه‌ای و رقابت گسترده‌تر خود با غرب تنظیم می‌کند. بنابراین، همراهی آن‌ها با ایران در برابر فشار آمریکا می‌تواند با درخواست خویشتن‌داری از تهران و تلاش برای محدود کردن دامنه بحران همراه شود. سابقه رأی موافق هر دو کشور به قطعنامه ۱۹۲۹ شورای امنیت نیز نشان می‌دهد که نزدیکی سیاسی، امکان همراهی با فشار بر ایران را منتفی نمی‌کند، هرچند آن سابقه به‌تنهایی مبنای پیش‌بینی رفتار آینده نیست (United Nations Security Council, 2010). ازاین‌رو، تقویت کنشگری ایران در این روابط، به تبدیل اشتراک‌های سیاسی به همکاری‌های مشخصی وابسته است که حفظ آن‌ها برای دو طرف منفعت داشته باشد.

اعلام نشدن توافق مشخصی درباره ایران، از منظر تهران نتیجه‌ای مساعد است، به‌ویژه در برابر نگرانی‌هایی که درباره تصمیم‌گیری سه قدرت در غیاب ایران مطرح می‌شد. این نتیجه را می‌توان با نقش و توان اثرگذاری ایران و دشواری اجرای ترتیبات بدون مشارکت آن مرتبط دانست، هرچند اختلاف منافع سه قدرت نیز در ارزیابی آن اهمیت دارد. بااین‌حال، نبود نام ایران در بیانیه به معنای بی‌ارتباط بودن مفاد آن با منافع کشور نیست. بندهای بیانیه زمینه‌هایی از هماهنگی را نشان می‌دهند که می‌توانند، بدون توافقی صریح درباره ایران، بر موقعیت آن اثر بگذارند.

در حوزه انرژی، تعهد به افزایش تولید و عرضه فرآورده‌های نفتی و حفظ جریان باثبات انرژی می‌تواند آسیب‌پذیری کشورهای مصرف‌کننده را کاهش دهد و هزینه‌های جهانی تداوم تحریم‌ها و محاصره غیرقانونی آمریکا علیه ایران را برای آن‌ها قابل‌تحمل‌تر کند (The White House, 2026). البته این پیامد احتمالی، هدف اعلام‌شده بیانیه نیست و افزایش عرضه نیز جایگزین امنیت مسیرهای انتقال نمی‌شود. از سوی دیگر، نگرانی از اختلال فراگیر در بازار انرژی می‌تواند انگیزه تلاش برای مهار جنگ و کاهش تنش باشد، به‌ویژه برای چین که ثبات واردات انرژی با منافع اقتصادی آن پیوند دارد. با این حال، این هدف ممکن است از طریق فشار بر ایران دنبال شود یا زمینه توافقی متقابل برای رفع بحران را فراهم کند. برای ایران، بهره‌گیری از روابط با شرکا در همین نقطه معنا می‌یابد، اینکه بتواند منافع آن‌ها در ثبات انرژی را به حمایت از ترتیباتی پیوند دهد که امنیت منطقه، دسترسی ایران به بازار و کاهش فشار اقتصادی را هم‌زمان در بر گیرد.

در موضوع هسته‌ای، زمینه همگرایی سه قدرت روشن‌تر است. چین و روسیه مخالف دستیابی ایران به سلاح هسته‌ای‌اند. حفظ رژیم عدم اشاعه، جلوگیری از رقابت تسلیحاتی منطقه‌ای، نگرانی از جنگ و حفظ موقعیت قدرت‌های هسته‌ای موجود، از دلایل این مخالفت‌اند. ازاین‌رو، صداهای داخلی خواهان ساخت بمب، با یکی از مبانی سیاست این دو شریک ایران تعارض دارند و حرکت عملی در این مسیر می‌تواند واکنش آن‌ها را نیز برانگیزد. البته مخالفت با تسلیحاتی شدن برنامه ایران، الزاماً به معنای تأیید تحریم یا تجاوز نظامی آمریکا از سوی آنها نیست. همین تمایز، امکان ابتکار دیپلماتیک ایجاد می‌کند. ایران می‌تواند نگرانی اشاعه را در چارچوب توافقی پاسخ دهد که تعهدهای متقابل درباره رفع فشار، امنیت و حقوق هسته‌ای کشور را در بر گیرد.

بند دیوان کیفری بین‌المللی نیز از منظر ایران اهمیت دارد. تأکید سه قدرت بر مصونیت مقام‌ها، صلاحیت دیوان را خودبه‌خود تغییر نمی‌دهد، اما می‌تواند پشتوانه سیاسی فشار بر آن را تقویت کند. چنین روندی ممکن است پیگیری مسئولیت کیفری مقام‌های اسرائیلی و آمریکایی درباره جنایت‌های جنگی، از جمله حمله به مدرسه میناب و مدرسه لامرد، را دشوارتر سازد. بنابراین، منافع ایران در حفظ امکان پاسخ‌گویی حقوقی، لزوماً با ترجیحات قدرت‌های بزرگ همسو نیست و پیگیری آن به مستندسازی و دیپلماسی حقوقی مستقل نیاز دارد.

در جمع‌بندی باید گفت نشست شنژن بیش از آنکه از استقرار نظمی تازه حکایت کند، ضرورت مدیریت دوران گذار را پیش روی قدرت‌های بزرگ قرار می‌دهد. آمریکا همچنان برای حفظ برتری خود تلاش می‌کند، چین خواهان نقشی متناسب با وزن جهانی خویش است و روسیه بر شناسایی جایگاه خود در تنظیم مناسبات امنیتی اصرار دارد. تفاهم محدود آن‌ها درباره برخی خطرهای مشترک، هنوز به توافق بر سر قواعد نظم آینده تبدیل نشده است و پراکندگی قدرت در سطح منطقه‌ای نیز امکان تصمیم‌گیری و اجرای ترتیبات بدون مشارکت دیگر بازیگران را محدود می‌کند. برای جمهوری اسلامی ایران، اعلام نشدن توافق مشخص درباره کشور، در برابر نگرانی از تصمیم‌گیری سه قدرت در غیاب تهران، نتیجه‌ای مساعد است که می‌توان آن را با توان اثرگذاری ایران و اختلاف منافع طرف‌ها مرتبط دانست. بااین‌حال، بندهای انرژی، عدم اشاعه و مصونیت مقام‌ها نشان می‌دهند که حتی هماهنگی عمومی قدرت‌ها نیز می‌تواند بر منافع ایران اثر بگذارد. در چنین شرایطی، تثبیت دستاوردهای دفاعی، علاوه بر بازدارندگی، به ابتکار دیپلماتیک، تقویت بنیان‌های اقتصادی و جلب همکاری دیگران نیاز دارد. روابط با چین و روسیه نیز هنگامی پشتوانه استقلال عمل کشور می‌شوند که بر شناخت منافع متقابل و تبدیل اشتراک‌های سیاسی به همکاری‌های پایدار استوار باشند.

 

منابع

Da, W., Shao, Y., & Zhao, L. (2026, November 10). Shenzhen is not Yalta: Rethinking China–U.S.–Russia relations. China–US Focus. https://www.chinausfocus.com/foreign-policy/shenzhen-is-not-yalta-rethinking-china-us-russia-relations

Haass, R., & Kupchan, C. A. (2021, March 25). A concert of powers for a global era. Council on Foreign Relations. https://www.cfr.org/articles/concert-powers-global-era

Hegewisch, N., & Yusupov, A. (2026, November 19). Die Großen Zweieinhalb. IPG Journal. https://www.ipg-journal.de/regionen/global/artikel/die-grossen-zweieinhalb-9432/

The White House. (2026, November 19). U.S.–Russia–China heads of state declaration toward peace. https://www.whitehouse.gov/briefings-statements/2026/11/u-s-russia-china-heads-of-state-declaration-toward-peace/

United Nations Security Council. (2010, June 9). Resolution 1929 (2010) (S/RES/1929). https://docs.un.org/en/S/RES/1929

لینک کوتاه : https://www.iras.ir/?p=15009
  • نویسنده : بهزاد احمدی، هیئت علمی دانشگاه تهران و عضو شورای علمی ایراس
  • منبع : موسسه مطالعات ایران و اوراسیا (ایراس)
  • 1 بازدید

برچسب ها

ثبت دیدگاه

انتشار یافته : ۰

دیدگاهها بسته است.

برچسب ها
آسیای مرکزی،روسیه،اوکراین آفریقا،روسیه آمریکا،روسیه،تحریم ارمنستان،باکو،ترکیه،ایران افغانستان،طالبان،قدرت اوراسیا،ایران،تجارت اوکراین،آمریکا،روسیه اوکراین،روسیه،آمریکا،جنگ اوکراین،روسیه،جنگ ایران،آذربایجان ترکیه،زلزله ترکیه،زلزله،امنیت رشت،روسیه،ایران،آستارا روسیه،اعراب،اوکراین روسیه،اوکراین،آمریکا روسیه،ایبورسک روسیه،ایران روسیه،ایران،اتحاد روسیه،ایران،تجارت روسیه،تاجیکستان روسیه،خاورمیانه روسیه،خاورمیانه،آفریقا روسیه،دریای سرخ روسیه،سند،سیاست روسیه،سیاست خارجی غلات،روسیه،اوکراین قزاقستان،ازبکستان قزاقستان،انتخابات قطار، ریل نفت،روسیه،آذربایجان هند،چین،بالون چین،آمریکا چین،آمریکا،بالن چین،اوکراین،جنگ،ر.سیه چین،ایران چین،ایران،اوکراین،روسیه چین،ایران،رئیسی چین،ایران،عربستان چین،ترکیه،روسیه،آسیای مرکزی چین،روسیه چین،روسیه،اوکراین چین،روسیه،ایران چین،هند چین،هژمونی،غرب چین،پاکستان،هند،هسته ای