نگاه اروپا به اجلاس بریکس در دهلی‌نو؛ میان واگرایی ژئوپلیتیکی و ضرورت گفت‌وگو با جنوب جهانی

#اختصاصی

نویسنده: بهزاد احمدی، عضو هیئت علمی دانشگاه تهران و عضو شورای علمی ایراس

اجلاس بریکس در دهلی‌نو، در ۱۲ و ۱۳ سپتامبر، در شرایطی برگزار می‌شود که بحران‌های مهم سیاست جهانی، این اجلاس را تحت تاثیر قرار داده‌اند. تجاوز نظامی علیه ایران، امنیت خلیج فارس و مسیرهای انرژی را به مسئله‌ای جهانی تبدیل کرده است؛ جنگ اوکراین همچنان امنیت اروپا و جایگاه روسیه در نظام بین‌الملل را تعیین می‌کند؛ و رقابت چین و ایالات متحده، از تجارت و تعرفه فراتر رفته و به فناوری‌های پیشرفته، زیرساخت دیجیتال، هوش مصنوعی و قواعد آینده اقتصاد جهانی رسیده است. اجلاس دهلی‌نو در واقع در نقطه تلاقی این بحران‌ها برگزار می‌شود و به همین دلیل، برای اروپا اهمیت بسیاری دارد.

اهمیت بریکس برای اروپا از این واقعیت ناشی می‌شود که بخش بزرگی از جهان خارج از حوزه یوروآتلانتیک، دیگر نمی‌خواهد مسائل مربوط به توسعه، امنیت انرژی، پرداخت‌های بین‌المللی، فناوری و نمایندگی در نهادهای مالی جهانی را تنها در چهارچوب‌های غربی پیگیری کند. این به معنای شکل‌گیری یک جبهه منسجم ضدغربی نیست چراکه فعلا نه سیاست خارجی مشترک دارد، نه قواعد الزام‌آور تصمیم‌گیری، نه بازار واحد و نه درک مشترکی از تهدیدهای امنیتی. اما این گروه به بستری تبدیل شده است که در آن دولت‌هایی با منافع بسیار متفاوت، خواست خود برای افزایش آزادی عمل و کاهش وابستگی به سازوکارهای تحت سلطه غرب را بیان می‌کنند.

نگاه اروپا به بریکس، در نتیجه، آمیخته‌ای از نگرانی و فرصت است. نگرانی نخست این است که بریکس به‌تدریج به محملی برای تضعیف اثرگذاری تحریم‌های غرب، به‌ویژه علیه روسیه و ایران، و گسترش مسیرهای موازی پرداخت، تجارت و تأمین مالی تبدیل شود. نگرانی دوم، افزایش نقش چین در تعیین استانداردهای فناوری، زیرساخت دیجیتال و زنجیره‌های تأمین در جنوب جهانی است. نگرانی سوم نیز سیاسی است: حضور فعال روسیه در بریکس، به کرملین امکان می‌دهد نشان دهد که فشار و انزوای اروپا و ایالات متحده، به قطع پیوندهای جهانی روسیه منجر نشده است.

با این حال، اروپا در بریکس فقط تهدید نمی‌بیند. این گروه برای اروپا یک شاخص مهم از مطالبات واقعی جنوب جهانی نیز است. درخواست برای اصلاح سهمیه‌ها و حق رأی در صندوق بین‌المللی پول و بانک جهانی، افزایش دسترسی به تأمین مالی توسعه، اعتراض به تحریم‌های ثانویه و تعرفه‌های یک‌جانبه و نارضایتی از تمرکز فناوری و داده، مسائلی نیستند که بتوان آنها را صرفاً به سیاست چین و روسیه تقلیل داد. بیانیه مشترک وزیران دارایی و رؤسای بانک‌های مرکزی بریکس در آستانه اجلاس، بر نمایندگی بیشتر اقتصادهای نوظهور در نهادهای مالی جهانی و بر ضرورت ایجاد سامانه‌های پرداخت برون‌مرزیِ سریع‌تر، کم‌هزینه‌تر و قابل‌دسترس‌تر تأکید کرده است (Reuters, 2026).

در این میان، هند مهم‌ترین متغیر برای اروپا است. دهلی‌نو نه خواهان تبدیل بریکس به نسخه‌ای شرقی از یک ائتلاف ضدغربی است و نه حاضر است منافع خود را در چهارچوب رقابت چین و روسیه با غرب تعریف کند. هند با عضویت در بریکس، سازمان همکاری شانگهای و دیگر سازوکارهای غیرغربی، هم‌زمان روابط خود با اروپا، ایالات متحده، ژاپن و استرالیا را نیز توسعه داده است. منطق سیاست خارجی هند، حفظ چند گزینه و افزایش ظرفیت مانور است، نه پیوستن به یک بلوک ثابت. این نقش برای اروپا اهمیت عملی دارد. هند از یک طرف، مانع آن است که چین و روسیه بتوانند بریکس را به‌طور کامل در مسیر ژئوپلیتیکی مورد نظر خود قرار دهند، و از طرف دیگر، هند نمی‌خواهد به ابزار اروپا یا ایالات متحده برای مهار چین و روسیه تبدیل شود.

ریاست دوره ای هند بر بریکس نیز بر همین مبنا طراحی شده و دهلی‌نو کوشیده است دستور کار را بر تاب‌آوری اقتصادی، تجارت، نوآوری، زیرساخت عمومی دیجیتال، هوش مصنوعی، فناوری مالی و همکاری‌های علمی متمرکز کند. این رویکرد، بریکس را از عرصه‌ای صرفاً برای اعتراض سیاسی به غرب، به محلی برای تولید منافع عملی و قابل اندازه‌گیری نزدیک‌تر می‌کند. هند آشکارا از تبدیل بحث پرداخت‌های بین‌المللی به پروژه حذف فوری دلار فاصله گرفته است. هدفی که مطرح می‌شود، گسترش استفاده از پول‌های ملی و کاهش هزینه مبادلات دوجانبه از طریق اتصال سامانه‌های پرداخت و ارزهای دیجیتال بانک‌های مرکزی است، نه ایجاد یک ارز ذخیره مشترک در آینده نزدیک (Bajpaee, 2026). با این همه، فاصله میان هدف و ظرفیت اجرایی همچنان زیاد است. هر نوع اتصال مؤثر میان سامانه‌های پرداخت، به هم‌خوانی فنی، سوآپ‌های ارزی، حل عدم توازن تجاری و مهم‌تر از همه، اعتماد سیاسی میان اعضا نیاز دارد. رقابت هند و چین، تحریم‌های گسترده علیه روسیه و ایران و تنش‌های امنیتی میان برخی اعضای جدید، این مسیر را دشوار می‌کند. اروپا از این منظر، بریکس را نه رقیبی که به‌زودی نظام مالی جهانی را جابه‌جا می‌کند، بلکه آزمایشگاهی برای شکل‌گیری تدریجی ابزارهای جایگزین می‌بیند. حتی موفقیت محدود در این حوزه‌ها می‌تواند در بلندمدت، قدرت اروپا و ایالات متحده برای اعمال فشار مالی و تحریمی را کاهش دهد.

پرونده ایران، یکی از مهم‌ترین آزمون‌های بریکس در دهلی‌نو است. عضویت ایران، جایگاه گروه را در غرب آسیا و در بحث انرژی، تحریم و امنیت دریایی پررنگ‌تر کرده، اما به آن موضع سیاسی واحد نداده است. ایران طبیعی است که انتظار داشته باشد بریکس در برابر فشار نظامی و اقتصادی غرب، حمایت روشنتری نشان دهد. اما نگاه هند، چین، روسیه و اعضای عربی بریکس به بحران ایران یکسان نیست. برای چین، ثبات انرژی و جلوگیری از گسترش بحران اهمیت محوری دارد. برای هند، امنیت کشتیرانی، واردات انرژی و حفظ روابط هم‌زمان با ایران، کشورهای عربی و غرب تعیین‌کننده است. روسیه نیز بحران را در چهارچوب گسترده‌تر تقابل با غرب می‌بیند، اما به‌تنهایی نمی‌تواند موضع مشترک بریکس را شکل دهد. از این رو، اروپا انتظار ندارد که بریکس در موضوع ایران به یک سیاست امنیتی مشترک برسد. نگرانی اصلی اروپا بیشتر این است که بریکس بتواند به تدریج مسیرهای تجارت، پرداخت و همکاری فناورانه‌ای ایجاد کند که فشار تحریم‌ها را کاهش دهد.

در موضوع اوکراین نیز ارزیابی اروپا مشابه است، اما حساسیت بیشتری دارد. حضور روسیه در اجلاس دهلی‌نو برای مسکو یک دستاورد سیاسی است، زیرا نشان می‌دهد روابط خارجی روسیه به محیط اروپا و آمریکا محدود نشده است. اما این حضور نباید با حمایت جمعی بریکس از جنگ روسیه یکی گرفته شود. هند، برزیل و آفریقای جنوبی خواهان حفظ ارتباط با روسیه‌اند، ولی حاضر نیستند سیاست خارجی خود را تابع اولویت‌های کرملین کنند. برای اروپا، این وضعیت نشان می‌دهد سیاست انزوای روسیه در سطح جهانی محدودیت دارد، اما بریکس نیز به ابزار منسجم روسیه برای بازنویسی قواعد امنیتی اروپا تبدیل نشده است.

بخش مهم‌تر برای آینده اروپا، اقتصاد دیجیتال و حکمرانی هوش مصنوعی است. این حوزه‌ها دیگر موضوعات صرفاً اقتصادی یا فنی نیستند. زیرساخت‌های ابری، داده، نیمه‌رساناها، مدل‌های هوش مصنوعی، شبکه‌های پرداخت و استانداردهای فنی، به منابع قدرت و استقلال راهبردی تبدیل شده‌اند. بریکس در دهلی‌نو می‌کوشد در این حوزه‌ها جایگاه خود را از مصرف‌کننده فناوری‌های آمریکایی و چینی، به مشارکت‌کننده در تنظیم قواعد و ساخت زیرساخت ارتقا دهد. این روند برای اروپا دو پیام دارد. نخست، اروپا با رقیبی روبه‌روست که هنوز چارچوب تنظیم‌گری واحدی برای حفاظت از داده، شفافیت الگوریتمی، مسئولیت‌پذیری شرکت‌ها، ممیزی مستقل یا ایمنی هوش مصنوعی ندارد. اعضای بریکس در این زمینه دیدگاه‌های متفاوتی دارند: چین بر حاکمیت داده و کنترل دولتی، هند بر دسترسی و توسعه، روسیه بر تاب‌آوری در برابر تحریم، و دیگر اعضا بر انتقال فناوری و کاهش شکاف دیجیتال تأکید می‌کنند. همین ناهمگونی، توان بریکس برای تولید قواعد جامع را محدود می‌کند. دوم، اگر بریکس بتواند در حوزه‌هایی مانند زیرساخت عمومی دیجیتال، پرداخت‌های برون‌مرزی، تبادل داده، پژوهش مشترک و ظرفیت‌سازی در هوش مصنوعی، مجموعه‌ای از استانداردها و ابزارهای عملی ایجاد کند، در بلندمدت بر بازارها و قواعد جهانی اثر خواهد گذاشت. بحث مطرح‌شده در هند درباره ایجاد سازوکاری بین‌المللی برای توسعه ظرفیت تنظیم‌گری در هوش مصنوعی، هرچند هنوز در حد پیشنهاد است، نشان می‌دهد جنوب جهانی در پی آن است که در شکل‌دادن به قواعد این فناوری صرفاً دریافت‌کننده الگوهای آمریکایی، چینی یا اروپایی نباشد (Mehta & Roy, 2026).

برای اروپا، اهمیت هند در این حوزه بار دیگر برجسته می‌شود. اروپا در تنظیم‌گری هوش مصنوعی و حفاظت از داده، تجربه و ظرفیت حقوقی قابل توجهی دارد، اما در زیرساخت، محاسبات، پلتفرم‌ها و سرمایه‌گذاری با ایالات متحده و چین رقابت دشواری دارد. هند می‌تواند در بریکس بر قواعد بازتر، مشارکت‌پذیرتر و متناسب‌تر با نیازهای کشورهای در حال توسعه تأکید کند و در عین حال، پلی برای همکاری موضوعی با اروپا باشد. این همکاری، اگر بر قابلیت تعامل سامانه‌ها، استانداردهای باز، امنیت زنجیره تأمین و ارزیابی خطرهای هوش مصنوعی متمرکز شود، می‌تواند از منطق تقابل بلوکی فاصله بگیرد.

در نهایت، اروپا به بریکس نه به‌عنوان بدیل آماده نظم غربی، بلکه به‌عنوان نشانه تغییر در توزیع قدرت و مطالبات حکمرانی جهانی نگاه می‌کند. اجلاس دهلی‌نو، در این معنا، بیش از آنکه محل اعلام یک نظم تازه باشد، صحنه روشن‌شدن مرزهای نظم موجود است.

منابع

• Bajpaee, C. (2026, September 8). The India–China reset will continue at the BRICS summit. Chatham House. https://www.chathamhouse.org/2026/09/india-china-reset-will-continue-brics-summit
• BRICS India. (2026). Building for resilience, innovation, cooperation and sustainability. https://www.brics2026.gov.in
• Mehta, S., & Roy, R. (2026, September 10). BRICS summit is a moment for India to push for a global AI governance framework. The Indian Express. https://indianexpress.com/article/opinion/columns/brics-summit-ai-g20-10871939
• Reuters. (2026, September 11). BRICS finance chiefs urge reform of global development financial institutions. https://www.reuters.com/business/finance/brics-finance-chiefs-urge-reform-global-development-financial-institutions-2026-09-11