یکی از شاخصترین بناهای تاریخی جمهوری آذربایجان قلعه دختر (قیز قالاسی – Qız Qalası) در شهر باکو است که هم از نظر تاریخی و هم از نظر روایی بسیار جذاب است.
قلعه دختر بنایی سنگی و استوانهایشکل است که در بخش قدیمی باکو (ایچریشهر) قرار دارد و قدمت آن معمولا به سدههای ۷ تا ۱۲ میلادی نسبت داده میشود؛ هرچند برخی پژوهشها ریشههای آن را حتی به دوره پیش از اسلام و آیینهای زرتشتی مرتبط میدانند. این بنا بخشی از مجموعه «ایچریشهر» است که در فهرست میراث جهانی یونسکو ثبت شده است.
قلعه دختر امروزه نماد شهر باکو و حتی جمهوری آذربایجان محسوب میشود و تصویر آن روی اسکناسها، تمبرها و نشانهای رسمی دیده میشود.
قلعه دختر میانه نیز یکی از بناهای تاریخی شاخص شمالغرب ایران است که در نزدیکی شهر میانه در استان آذربایجان شرقی و بر فراز صخرهای بلند و صعبالعبور قرار دارد. موقعیت جغرافیایی خاص این قلعه، که مشرف به درهها و مسیرهای ارتباطی مهم منطقه است، نشاندهنده نقش راهبردی آن در دورههای تاریخی مختلف است.
بر اساس شواهد تاریخی و معماری، قلعه دختر میانه به دوران پیش از اسلام نسبت داده میشود و بسیاری از پژوهشگران آن را متعلق به دوره ساسانی میدانند. نام «قلعه دختر» که در نقاط مختلف ایران نیز تکرار شده، معمولاً با باورهای آیینی و مذهبی ایران باستان، بهویژه مفاهیم پاکی، تقدس و الهه آناهیتا، پیوند داده میشود. از این رو، احتمال میرود این قلعه علاوه بر کارکرد نظامی، دارای جنبههای آیینی نیز بوده باشد.
از نظر معماری، بقایای دیوارهای سنگی و ملاتهای مقاوم قلعه نشان میدهد که این بنا با هدف دفاعی ساخته شده و دسترسی به آن تنها از مسیرهای محدود امکانپذیر بوده است. همین ویژگی باعث شده قلعه دختر میانه در دورههای مختلف، بهویژه در زمان ناامنیهای منطقهای، نقش پناهگاه و دژ دفاعی را ایفا کند. امروزه این قلعه، هرچند بهصورت ویرانه باقی مانده، همچنان یکی از نمادهای تاریخی منطقه میانه محسوب میشود و بازتابی از اهمیت سیاسی، نظامی و فرهنگی این ناحیه در تاریخ ایران بهشمار میآید.
