تغییر پارادایم در نبرد اوکراین: از تقابل میدانی تا جنگ زیرساخت‌های انرژی

#اختصاصی

نویسنده: مهدی نوری، دکتری مطالعات روسیه، دانشگاه تهران

مقدمه

جنگ در اوکراین به مرحله‌ای از فرسایش استراتژیک رسیده است که در آن، میدان نبرد سنتی با نبردهای جدیدتر در لایه‌های زیربنایی ترکیب شده است. اوکراین با تمرکز بر توسعه انبوه پهپادهای خودگردان، ادغام هوش مصنوعی در عملیات‌های نظامی و بهره‌گیری از حملات دوربرد با هزینه پایین، رویکرد خود را به سمت هدف قرار دادن شبکه لجستیک و اقتصادی روسیه تغییر داده است. این استراتژی، ترکیبی از عملیات‌های پهپادی، جنگ سایبری و الکترونیک است که با هدف کاهش توان عملیاتی و فشار بر زیرساخت‌های انرژی روسیه طراحی شده است. در مقابل، روسیه با تشدید حملات به مراکز سیاسی، اقتصادی و زیرساخت‌های حیاتی اوکراین، درصدد اعمال فشار مستقیم برای تغییر محاسبات سیاسی کیف و دستیابی به شرایط مطلوب در میز مذاکره است. این تقابل میان «حملات عمیق و غیرمتناظر» و «استراتژی فشار متقابل»، آینده تنش‌ها را در یک فضای غیرقابل پیش‌بینی قرار داده است.

تحلیل عملیات هدفمند علیه زیرساخت‌های انرژی

اوکراین استراتژی خود را بر هدف قرار دادن زنجیره تأمین انرژی روسیه، شامل پالایشگاه‌ها، پایانه‌های صادراتی و تأسیسات ذخیره‌سازی متمرکز کرده است. هدف از این عملیات، فراتر از تضعیف خط مقدم، ایجاد اختلال در جریان درآمدی کلیدی است که بودجه عملیات‌های نظامی روسیه را تأمین می‌کند. با هدف قرار دادن گره‌های اقتصادی، این رویکرد تلاش می‌کند تا هزینه‌های فیزیکی و اقتصادی جنگ را به درون خاک روسیه منتقل کند. کاهش بهره‌وری پالایشگاه‌ها و اختلال در توزیع سوخت داخلی، می‌تواند منجر به ایجاد اصطکاک میان تصمیم‌گیران سیاسی و ساختارهای اقتصادی در داخل روسیه شود.

تحلیل داده‌ها و روند حملات:

طبق داده‌های مرکز تحلیل درگیری‌های مسلحانه (ACLED)، حجم حملات هوایی و پهپادی اوکراین به عمق خاک روسیه روند صعودی را طی کرده است. در سال ۲۰۲۳، حدود ۵۸۰ رویداد حمله ثبت شده بود که این رقم در سال ۲۰۲۴ به ۷,۲۴۴ مورد افزایش یافت. از میان این رویدادها، ۹۰۱ مورد مستقیماً زیرساخت‌های استراتژیک انرژی (از جمله ذخیره‌سازی سوخت، انبارهای نفت، پالایشگاه‌ها و خطوط لوله) را هدف قرار داده‌اند. بر اساس پیش‌بینی در نیمه اول سال ۲۰۲۵ (با ثبت ۶,۱۷۶ مورد حمله)، انتظار می رفت حجم کل حملات در سال ۲۰۲۵ نسبت به سال گذشته تقریباً دو برابر شود. اهمیت این تغییر رویکرد از نظر اقتصادی بسیار حیاتی است؛ چرا که پیش از آغاز جنگ، نفت و گاز با تأمین ۴۵ درصد از درآمد بودجه فدرال روسیه، ستون اصلی اقتصاد این کشور محسوب می‌شدند  (۱).

گسترش دامنه عملیات به حوزه دریایی:

دامنه این عملیات از زیرساخت‌های ثابت به لجستیک انرژی در دریا نیز گسترش یافته است. استفاده از پهپادهای هوایی و شناور (مانند Sea Baby) علیه تانکرهای متعلق به «ناوگان سایه» روسیه، نشان‌دهنده تلاش برای قطع مسیرهای صادراتی دریایی است. گزارش‌ها حاکی از آن است که حملات پهپادی اخیر تاکنون ۹۰ فروند از کشتی‌های روسی را تحت تأثیر قرار داده که این امر منجر به اختلال جدی و تعلیق فعالیت‌های کشتیرانی در دریای آزوف شده است (۲).

تقابل فشار استراتژیک روسیه و فرسایش پدافندی اوکراین

بخش اول: استراتژی «ضربات استراتژیک»

روسیه در مقطع کنونی، با گذار از مدل سنتی جنگ‌های فرسایشی زمینی به سمت یک «کمپین فشار حداکثری آتش»، در تلاش است تا موازنه قدرت را از طریق ابزارهای هوایی تغییر دهد. این رویکرد، فراتر از یک عملیات نظامی صرف، یک استراتژی «تحمیل هزینه» است که هدف آن جایگزینی پیشروی‌های زمینی پرهزینه و کند، با حملات هوایی دقیق و ویرانگر است.

هدف نهایی روسیه در این مرحله، «تغییر محیط استراتژیک» است. مسکو با تمرکز بر حملات انبوه به زیرساخت‌های حیاتی و انرژی، به دنبال ایجاد «فرسایش روانی-اقتصادی» در بدنه جامعه و نخبگان اوکراین است. این استراتژی با دو هدف موازی دنبال می‌شود:

اول، از کار انداختن پدافند. استفاده از ترکیب پهپادها و موشک‌ها برای ایجاد وضعیت «اشباع پدافندی»؛ وضعیتی که در آن حجم ورودی تهدیدات از ظرفیت محاسباتی و عملیاتی سیستم‌های رهگیر فراتر می‌رود.

دوم، تحمیل شرایط مذاکره. ایجاد فشاری چنان گسترده بر توان تصمیم‌گیری کیف، که منجر به پذیرش شرایط مذاکراتی شود که در آن منافع روسیه، حتی بدون تغییر در خطوط مقدم، تثبیت گردد.

بخش دوم: تحلیل عدم توازن در تقابل فناوری و نرخ رهگیری

در حالی که اوکراین در مدیریت تهدیدات سطح پایین (مانند پهپادهای انتحاری) به گفته ی خودشان به بلوغ عملیاتی رسیده است، تقابل با موشک‌های بالستیک، یک «شکاف ظرفیتی بحرانی» را نمایان کرده است. این شکاف، ریشه در عدم توازن میان «سرعت تولید روسیه» و «سرعت بازتولید و کارایی پدافند اوکراین» دارد.

بین سال‌های ۲۰۲۳ تا ۲۰۲۵، روسیه با گذار به اقتصاد جنگی، نرخ تولید و پرتاب موشک‌های بالستیک خود را با جهشی خیره‌کننده (بیش از ۷۰۰ درصد) ارتقا داده است. این افزایش تولید، روسیه را از یک قدرت دفاعی به یک ماشین «تولید مداوم تهدید» تبدیل کرده است. داده‌های عملیاتی نشان‌دهنده یک افت معنادار در کارایی سیستم‌های پدافندی اوکراین در برابر تهدیدات بالستیک است. اگر نرخ موفقیت در رهگیری پهپادها را یک شاخص ثبات در نظر بگیریم، نرخ رهگیری موشک‌های بالستیک روند معکوسی را طی می‌کند. افت بیش از ۲۰۰ درصدی نرخ رهگیری که منجر به رسیدن این رقم به ۱۰.۲ درصد در سال ۲۰۲۶ شده است، نشان‌دهنده گذار از وضعیت «دفاع فعال» به وضعیت «دفاع آسیب‌پذیر» است(۳).

پیش‌بینی سناریوی آینده

با استناد به داده‌های ابتدای سال ۲۰۲۶ (ثبت ۱۶۷ پرتاب بالستیک در دو ماه نخست)، مدل‌سازی روند زمانی نشان می‌دهد که روسیه در پایان سال به رقم ۸۴۰ پرتاب دست خواهد یافت.  این یعنی پیش‌بینی می‌شود سال ۲۰۲۶ با ۷۵۴ اصابت موفق موشک‌های بالستیک به اهداف استراتژیک، سالی باشد که در آن «فشار استراتژیک» روسیه به اوج خود می‌رسد (۴).

وضعیت فعلی، اوکراین را در موقعیتی قرار داده که اگر نتواند با ایجاد «زمان استراتژیک» -از طریق حملات عمیق به کارخانه‌های تولید موشک و پرتابگرهای روسیه — روند تولید مسکو را مختل کند، با بحران «اشباع نهایی» مواجه خواهد شد. برای بازگرداندن توازن، اوکراین نیازمند گذار از «دفاع ایستا» به «حملات پیش‌دستانه به گلوگاه‌های تولید» و همچنین تسریع در دریافت نسل‌های جدید رهگیرهای پدافندی (مانند پاتریوت) است تا نرخ رهگیری از سطح بحرانی ۱۰ درصد به سطح ایمن بازگردد.

یکی از ستون‌های اصلی نتایج نشست  اخیر آنکارا ۲۰۲۶، تثبیت حمایت نظامی و مالی از اوکراین بود. اعضای ناتو با تعهد به تخصیص ۷۰ میلیارد یورو کمک نظامی در سال ۲۰۲۶، پیامی روشن به مسکو فرستادند: «ناتو در حمایت از کیف دچار فرسایش اراده نشده است.» (۵) این مبلغ که فراتر از پیش‌بینی‌های تحلیل‌گران در ماه‌های ابتدایی ۲۰۲۶ بود، نشان‌دهنده آن است که غرب استراتژی «جنگ فرسایشی» را به‌عنوان واقعیت جاری پذیرفته و برای مدیریت آن آماده شده است. تأکید ویژه بر پدافند هوایی، به‌عنوان گلوگاه اصلی امنیت اوکراین، در این نشست مورد توجه ویژه ای قرار گرفت. گزارش‌ها حاکی از آن بود که پیش از نشست، اروپا و کانادا حدود ۹۰ درصد از نیازهای پدافندی اوکراین را تأمین می کردند (۶) و در آنکارا، این تلاش‌ها با رویکردی نهادمندتر دنبال شد. اعطای مجوز تولید موشک‌های پاتریوت در خاک اوکراین، اگرچه با نظارت فنی ایالات متحده همراه است، یک تحول تکنولوژیک کلیدی بود که می‌تواند قدرت پاسخ‌دهی بومی اوکراین را در درازمدت ارتقا دهد.

مسکو که تحولات نشست آنکارا را از نزدیک رصد می‌کرد، بلافاصله پس از پایان آن، موضع‌گیری تندی اتخاذ کرد. مقامات مسکو بر این باورند که ناتو از مرزهای یک ائتلاف دفاعی عبور کرده و به یک بازیگر فعال در میدان نبرد اوکراین تبدیل شده است. محکومیت تصمیمات این نشست توسط کرملین تحت عنوان «نظامی‌سازی اروپا» (۷)، بخشی از استراتژی دیپلماتیک روسیه برای مشروعیت‌زدایی از اقدامات ناتو نزد افکار عمومی جهانی است. مسکو با تأکید بر اینکه ناتو در حال آماده‌سازی برای درگیری مستقیم است، تلاش می‌کند تا از شکاف‌های سیاسی مشاهده‌شده در حاشیه نشست – به‌ویژه تنش‌های کلامی بر سر حمایت از جنگ‌های منطقه‌ای دیگر، از جمله بحران‌های خاورمیانه – به‌عنوان دستاویزی برای اثبات «عدم‌انسجام درونی غرب» استفاده کند.

نتیجه گیری

وضعیت کنونی درگیری بین روسیه و اوکراین نشان‌دهنده گذار به الگوی جنگ فرسایشی زیرساختی است. موازنه میان نرخ پرتاب موشک‌های بالستیک روسیه و نرخ رهگیری پدافند هوایی اوکراین، پارامتر کلیدی در تعیین روند استراتژیک این نبرد است. تداوم این درگیری به شدت به توانایی هر دو طرف در مدیریت شکاف میان «نرخ مصرف تجهیزات» و «نرخ تولید صنعتی» وابسته است. از این منظر، خروجی نهایی تقابل، محصول تعامل میان توان بازتولید صنایع دفاعی روسیه و توان بازسازی و دفاع لایه‌ای اوکراین با حمایت ناتو خواهد بود. در این مدل از درگیری، زیرساخت‌های صنعتی و زنجیره تأمین، به اندازه خطوط مقدم، نقش تعیین‌کننده در پایداری استراتژیک طرفین ایفا می‌کنند.

منابع

1. https://acleddata.com/monitor/ukraine-conflict-monitor.
2. https://www.theguardian.com/world/2026/jul/12/ukrainian-drone-strikes-force-russia-to-suspend-shipping-in-sea-of-azov.
3. https://www.csis.org/programs/futures-lab/projects/russian-firepower-strike-tracker-analyzing-missile-attacks-ukraine.
4. https://www.csis.org/analysis/tale-two-strategic-attacks-race-end-war-ukraine.
5. https://www.nato.int/en/about-us/official-texts-and-resources/official-texts/2026/07/08/the-ankara-summit-declaration.
6. https://europeanwesternbalkans.com/2025/06/25/nato-leaders-agree-to-increase-defence-spending-to-5-of-gdp-at-the-hague-summit/.
7. https://www.gazetametro.ru/articles/v-mid-rf-obvinili-evropu-v-aktivnoj-podgotovke-k-vojne-s-rossiej-01-08-2026.