#اختصاصی
نویسنده: پریسا احتشام نیا، دبیر گروه مطالعات آسیای جنوب شرقی و شبه قاره موسسه ایراس
در دههی اخیر، انرژی از یک کالای اقتصادی به یکی از ابزارهای اصلی سیاست خارجی و امنیت ملی تبدیل شده است. رقابت قدرتهای بزرگ، تسلیحسازی تجارت، و اختلالات ژئوپلیتیکی در مسیرهای حیاتی انرژی، همگی نشان میدهند که وابستگی به منابع وارداتی، بهویژه نفت و گاز، میتواند به آسیبپذیری اقتصادی و حتی اجتماعی بدل شود. تجربههای پیشین نشان میدهد که گذار به انرژیهای تجدیدپذیر، صرفاً یک پروژۀ زیستمحیطی نیست، بلکه راهبردی امنیتی برای کاهش وابستگی به گلوگاههای دریایی و بازارهای ناپایدار است.
اختلال در مسیر تنگه هرمز در فوریه ۲۰۲۶، نشان میدهد که چگونه افزایش فوری قیمت نفت و فرآوردههای پتروکیمیایی، حتی برای کشورهایی که در آن درگیری مشارکت مستقیم نداشتند، هزینههای اقتصادی سنگینی در پی داشت. آلمان با افزایش قیمت بنزین و هند با گرانتر شدن گاز مایع و سوختهای حملونقل روبهرو شد. این نمونه نشان میدهد که امنیت انرژی امروز نه تنها مسئلۀ دسترسی به منابع است، بلکه مسئلۀ مقاومت در برابر شوکهای زنجیرهای نیز هست. در چنین شرایطی، تولید داخلی انرژی پاک، تنوعبخشی به سبد انرژی، و توسعۀ زیرساختهای انتقال و ذخیرهسازی، میتوانند نقش پادزهر اقتصادی را ایفا کنند.
پنل انرژی هندی-آلمانی تقریباً یک دهه پیش از توافق نامه اقلیمی پاریس راهاندازی شد. این شراکت در ابتدا بر کاهش انتشار کربن و بهبود کارایی انرژی متمرکز بود، اما به تدریج به یک چارچوب عملی برای سرمایهگذاری، انتقال فناوری، و توسعۀ بازارهای جدید تبدیل شد. مهمترین دستاورد کمی آن، رشد ظرفیت تولید انرژی تجدیدپذیر در هند از کمتر از ۱۰ گیگاوات به بیش از ۳۰۰ گیگاوات در طول دو دهه گذشته است. این رشد، تنها حاصل سیاستهای داخلی هند نیست؛ بلکه بازتاب همکاریهای فنی، مالی و نهادی با کشور آلمان است. در این میان، توسعهی راهروهای انرژی سبز[۲] به عنوان یکی از دستاوردهای این شراکت، نقش حیاتی در اتصال مناطق پرپتانسیل تولید تجدیدپذیر به مراکز مصرف ایفا کرده است. این راهروها، با ایجاد شبکههای انتقال هوشمند و فرامرزی، نه تنها پایداری شبکه را در برابر نوسانات تولید خورشیدی و بادی تقویت میکنند، بلکه با کاهش تلفات انرژی و تضمین استمرار جریان برق، آسیبپذیری در برابر شوکهای ژئوپلیتیکی و نوسانات سوختهای فسیلی را به حداقل میرسانند.
مسأله مهم در این زمینه این است که گذار از سوختهای فسیلی به انرژیهای پاک نباید به جایگزینی وابستگیهای کهنه با وابستگیهای نو منجر شود. در گذشته، امنیت انرژی اغلب به معنای دسترسی به منابع هیدروکربنی در مناطق ژئوپلیتیکی حساس بود. در آینده، امنیت انرژی ممکن است به معنای دسترسی به فناوریهای سلولهای خورشیدی، توربینهای بادی، و مواد خامی مانند لیتیوم، منگنز، و کبالت باشد. بنابراین، کشورها باید همزمان بر دو محور کار کنند: اول، کاهش انتشار کربن و افزایش کارایی؛ دوم، ساخت زنجیرههای ارزش داخلی برای فناوریهای انرژی پاک.
یکی از شاخصترین بخشهای این شراکت بیست ساله هندی-آلمانی، نقش آن در تدوین نقشهی راه هیدروژن سبز هندی-آلمانی در سال ۲۰۲۴ است. بر اساس این نقشۀ راه، آلمان انتظار دارد تا سال ۲۰۳۰ حدود ۳ تا ۵ میلیون تن هیدروژن سبز وارد کند. این موضوع میتواند فرصت تجاری بزرگی برای شرکتهای هندی باشد، بهویژه اگر هند بتواند با استفاده از ظرفیتهای خورشیدی و بادی خود، هزینهی تولید هیدروژن سبز را رقابتی کند. اما در عین حال، این بخش نیز با ریسکهایی همراه است. اگر فناوریهای الکترولیز، سیستمهای ذخیرهسازی، و زنجیرههای تأمین مواد اولیه بهطور یکجانبه در اختیار چند کشور پیشرو باشد، صادرکنندگان هیدروژن سبز ممکن است در موقعیت آسیبپذیری قرار گیرند. بنابراین، هدف باید نه صرفاً صادرات انرژی پاک، بلکه صنعتیسازی انرژی پاک باشد.
تلاش مشترک هند و آلمان برای اقتصاد سبز، امروز در چارچوب شراکت سبز و توسعهی پایدار قرار دارد که چهار سال پیش آغاز شده است. در این چارچوب، پروژههای همکاری توسعهای در بخش انرژی به ارزش ۵/۷ میلیارد یورو و در مجموع ۱۲ میلیارد یورو در حال اجراست. این ارقام نشان میدهند که همکاریها فراتر از گفتوگوی سیاسی و به سمت سرمایهگذاری، تحقیق، و همکاری صنعتی گسترش یافته است. نکتۀ مهم، مالکیت کامل هند و هندیها در این فرآیند است. این یعنی شراکتهای بینالمللی در حوزهی انرژی زمانی پایدارترند که کشور میزبان در طراحی سیاستها، انتخاب فناوریها، و تخصیص منابع، نقش فعال و تصمیمگر داشته باشد.
در پایان میتوان اینگونه نتیجهگیری کرد که انرژی پاک باید بهعنوان ابزار امنیت ملی دیده شود، نه فقط بهعنوان راهکار اقلیمی. همچنین، کشورها باید از افزایش ظرفیت تولید تجدیدپذیر فراتر رفته و بر یکپارچگی شبکه، ذخیرهسازی، و انعطافپذیری نیروگاهها متمرکز شوند. به دنبال آن، سرمایهگذاری در هیدروژن سبز و سایر فناوریهای پاک باید همراه با برنامهریزی برای کاهش وابستگی به فناوریهای وارداتی باشد و شراکتهای بینالمللی میتوانند شتابدهنده باشند، اما نباید جایگزین ساخت ظرفیتهای داخلی شوند. در نهایت، شاخصهای موفقیت نباید فقط بر پایهی مگاوات نصبشده یا میزان سرمایهگذاری ارزیابی شوند؛ بلکه باید بر کاهش نوسانات قیمت، کاهش واردات انرژی، ایجاد اشتغال، و تقویت زنجیرههای ارزش سنجیده شوند.
منابع
ANI. (2026). Indo-German energy forum marks 20 years of India-Germany Energy Cooperation in New Delhi. ANI News. https://www.aninews.in/news/world/asia/indo-german-energy-forum-marks-20-years-of-india-germany-energy-cooperation-in-new-delhi20261104061031
Green Energy Corridor explained: Complete guide 2026. (2026). KPs 21st Century IAS Academy. https://kpiasacademy.com/green-energy-corridor-2/
KfW Development Bank. (n.d.). Green Energy Corridors: How India aims to unite growth and climate action. KfW Development Bank. Retrieved November 7, 2026, from https://www.entwicklungsbank.kfw.de/SDG-portal/SDG-7/Green-Energy-Corridors-India/
The indo-German energy forum. (2024). Energyforum.In. https://energyforum.in/
[۱] Indo-German Energy Forum (IGEF)
[۲] Green Energy Corridors
![پنل انرژی هندی-آلمانی[۱] و بازآفرینی امنیت انرژی](https://www.iras.ir/wp-content/uploads/2026/11/Critical-infrastructure-cyber-security-with-an-emphasis-on-energy-infrastructure.jpg)

![نقش راست تندرو[۱] اروپا در راهبرد نفوذ سیاسی روسیه: از همگرایی ایدئولوژیک تا پراگماتیسم ژئوپلیتیکی](https://www.iras.ir/wp-content/uploads/2026/11/images-2-280x180.jpg)

![پنل انرژی هندی-آلمانی[۱] و بازآفرینی امنیت انرژی](https://www.iras.ir/wp-content/uploads/2026/11/Critical-infrastructure-cyber-security-with-an-emphasis-on-energy-infrastructure-185x125.jpg)

![نقش راست تندرو[۱] اروپا در راهبرد نفوذ سیاسی روسیه: از همگرایی ایدئولوژیک تا پراگماتیسم ژئوپلیتیکی](https://www.iras.ir/wp-content/uploads/2026/11/images-2-185x125.jpg)


