ژئوپلتیک سود؛ ترکیه، برنده بیرونی جنگ اسرائیل و آمریکا با ایران

#اختصاصی

نویسنده: معصومه فلاحتی، دکتری روابط بین الملل

منازعه جاری میان ایران و اسرائیل- آمریکا که در لایه‌های مختلف میدانی، نیابتی و سایبری جریان دارد، پیامدهای گسترده‌ای برای نظم امنیتی و اقتصادی خاورمیانه به همراه داشته است. در حالی که تمرکز تحلیل‌ها عموماً بر طرف‌های درگیر و متحدان مستقیم آن‌ها است، کشورهای پیرامونی به تناسب موقعیت جغرافیایی، روابط دیپلماتیک و ساختار اقتصادی خود از این بحران متاثر شده‌اند. ترکیه یکی از این کشورها است که به دلیل هم مرزی با کانون‌های بحران، نقش در کریدورهای انرژی منطقه و روابط هم زمان با تهران و تل آویو و واشنگتن در معرض آثار چندگانه این منازعه قرار گرفته است. این نوشتار‌ می‌کوشد، ابعاد گوناگون تاثیرپذیری ترکیه از این بحران را در حوزه‌های دیپلماتیک، انرژی، مالی و امنیتی بررسی کند.

ترکیه از معدود کشورهایی است که هم زمان با ایران و اسرائیل روابط دیپلماتیک و اقتصادی دارد. حجم تجارت ترکیه با ایران در سال ۲۰۲۴ حدود ۵٫۵ میلیارد دلار گزارش شده است. در همین حال، روابط تجاری ترکیه با اسرائیل نیز تداوم داشته است، هرچند پس از اکتبر ۲۰۲۳ با محدودیت‌های گزینشی از سوی آنکارا مواجه شده است. این وضعیت به ترکیه امکان داده است تا کانالی برای تبادل پیام و میانجیگری باقی بماند. این الگوی رفتاری در ادبیات روابط بین‌الملل ذیل مفهوم “موازنه‌گری” یا “سیاست خارجی چندبرداری” تحلیل‌ می‌شود. هدف اصلی چنین رویکردی، حفظ حداکثری گزینه‌های سیاست خارجی و کاهش هزینه‌های امنیتی از طریق اجتناب از صف بندی قطعی است. شایان ذکر است که این الگو مختص ترکیه نیست و سایر بازیگران منطقه‌ای از جمله روسیه نیز از تحولات اخیر منافعی کسب کرده‌اند. برای نمونه، روسیه با افزایش قیمت جهانی انرژی و کاهش عرضه رقبا، درآمدهای صادراتی خود را افزایش داده است بدون آن که ضرورتاً اقدام دیپلماتیک ویژه‌ای انجام داده باشد. تحولات ژئوپلتیک‌ می‌توانند صرف‌نظر از کیفیت سیاست‌گذاری یک کشور، پیامدهای مثبت یا منفی برای آن به همراه داشته باشند.

تشدید ناامنی در مسیرهای دریایی جنوب غرب آسیا، به ویژه در پی حملات یمن به کشتی‌های تجاری در باب‌المندب و دریای سرخ، عبور نفت و گاز از مسیر سنتی تنگه هرمز- سوئز را با اختلال مواجه کرده است. در این شرایط، مسیرهای جایگزین برای انتقال انرژی به اروپا اهمیت بیشتری یافته‌اند. خطوط لوله باکو – تفلیس- جیحان (BTC) و گاز طبیعی آناتولی (TANAP) که پیش از بحران کنونی نیز فعال بودند، اکنون سهم بیشتری از ترانزیت انرژی منطقه را به خود اختصاص داده‌اند.  ترکیه به عنوان کشور مسیر این خطوط، شاهد افزایش درآمدهای ترانزیتی و تقویت نقش خود در معمای امنیت انرژی بوده است. لازم به ذکر است که توسعه این زیرساخت‌ها ریشه در راهبردهای بلندمدت تنوع بخشی به مسیرهای انرژی اروپا دارد و صرفاً معلول بحران اخیر نیست؛ بحران اما بر اهمیت آن‌ها افزوده است.

افزایش ریسک‌های امنیتی در خلیج فارس و بیم از گسترش درگیری، موجب بازنگری در الگوهای سرمایه‌گذاری برخی فعالان اقتصادی منطقه شده است. ترکیه به دلیل نزدیکی جغرافیایی، بازار مالی توسعه یافته نسبی و نیروی کار جوان، یکی از مقاصدی بوده است که بخشی از این سرمایه‌های در جست و جوی امنیت را جذب کرده است. انتقال بخشی از دارایی‌ها از مراکز سنتی مانند دبی به استانبول انجام شده است. ترکیه در دو دهه گذشته سرمایه‌گذاری قابل توجهی در صنایع دفاعی بومی، به ویژه در حوزه  پهپادها انجام داده است. پهپادهای بایراکتار (TB2) و آنکا که پیش از بحران اخیر در میدان‌هایی چون لیبی و قره‌باغ به کار گرفته شده بودند با تقاضای فزاینده‌ای از سوی خریداران بین‌المللی مواجه شده‌اند. افزایش تنش‌های امنیتی در خاورمیانه و اروپای شرقی، بازار این تسلیحات را گسترش داده است.

در بعد میدانی، ترکیه از خلاء قدرت ناشی از تضعیف گروه‌های نیابتی در سوریه و درگیری‌های اسرائیل استفاده کرده است و حضور نظامی خود را در شمال سوریه و شمال عراق تثبیت کرده است. این تحرکات در چارچوب راهبرد بلندمدت ترکیه برای مقابله با پ.ک.ک و ایجاد منطقه حائل قابل ارزیابی است. این اقدامات البته هزینه‌های خاص خود را نیز دارد؛ از جمله رویارویی با سایر بازیگران منطقه‌ای و بین‌المللی حاضر در این صحنه‌ها.

جنگ اسرائیل و آمریکا علیه جمهوری اسلامی ایران، همچون هر بحران بزرگ بین‌المللی، بازتوزیع مجدد فرصت‌ها و تهدیدها را در محیط پیرامونی خود رقم زده است. ترکیه به دلیل موقعیت جغرافیایی، زیرساخت‌های موجود و روابط دیپلماتیک خاص خود، در برخی حوزه‌ها شاهد افزایش منافع بوده است. این وضعیت را‌ می‌توان در چارچوب مفهومی “ژئوپلتیک سود” صورت‌بندی کرد؛ مفهومی که به فرآیند تبدیل تنش‌های امنیتی به دارایی‌های اقتصادی و راهبردی برای کنشگران ثالث اشاره دارد، بدون آن که ضرورتاً این پیامدها محصول طراحی فعالانه آن کنشگر باشد. با این حال، نمی‌توان این پیامدها را صرفاً به کیفیت سیاست‌گذاری یا دوراندیشی استراتژیک نسبت داد. بخشی از منافع ترکیه، حاصل روندهای بلندمدت پیش از بحران است و بخشی دیگر، پیامد غیرمستقیم تحولاتی است که اساساً ترکیه توانسته از آن‌ها به عنوان یک فرصت استفاده کرده و ژئوپلتیک سود خود را بسازد.

منابع

۱-Reuters (2025), Turkey expects no issues with oil and gas supply amid Israel-Iran conflict, reuters.com.

۲-Hay, George (2026), Iran war deals blow to global markets’ Gulf put, reuters.com.

۳-Sezar, Can, Gumrukcu, Tuvan (2026), Turkey targets more defence sales as West rearms, alliances shift, reuters.com.

۴-ModernDiplomacy (2026), Turkey Boots Defense Exports Amid Western Rearmament, moderndiplomacy.eu.

۵-Reuters (2025), Why Turkey is so influential in post-Assad Syria, reuters.com.

۶-TRTWORLD (2026), Turkiye emerges as key energy corridor as Hormuz disruptions continue to shake global supply, trtworld.com.

۷- اقتصاد معاصر (۱۴۰۳)، تجارت ۵ میلیارد و ۶۵۰ میلیون دلاری ایران و ترکیه در سال ۲۰۲۴،eghtesadmoaser.ir.