#اختصاصی
نویسنده: گروه مطالعات آسیای مرکزی و قفقاز موسسه ایراس
بیستوهفتم سپتامبر، سالروز استقلال ترکمنستان، فرصتی برای بازخوانی جایگاه این کشور در سیاست منطقهای ایران است. ترکمنستان طی بیش از سه دهه گذشته «بیطرفی دائمی» را به یکی از اصول محوری سیاست خارجی خود تبدیل کرده است؛ اصلی که در سال ۱۹۹۵ از سوی مجمع عمومی سازمان ملل به رسمیت شناخته شد و در مارس ۲۰۲۵ نیز مجمع عمومی بار دیگر با تصویب قطعنامهای بر جایگاه بیطرفی دائمی این کشور تأکید کرد.¹
برای ایران، اهمیت ترکمنستان اما فراتر از همسایگی با کشوری نسبتاً باثبات در آسیای مرکزی است. موقعیت جغرافیایی ترکمنستان در شرق دریای خزر، برخورداری از منابع قابل توجه گاز طبیعی و قرار گرفتن آن در نقطه اتصال ایران با آسیای مرکزی، این کشور را به یکی از حلقههای مهم بالقوه در سیاست ژئواکونومیک ایران تبدیل کرده است. از این منظر، مسئله اصلی روابط تهران و عشقآباد دیگر صرفاً «گسترش روابط با همسایگان» نیست؛ بلکه این است که آیا دو کشور میتوانند مزیت جغرافیایی خود را به وابستگی متقابل اقتصادی و ترانزیتی پایدار تبدیل کنند یا خیر.
رابطهای باثبات، اما پایینتر از ظرفیت
یکی از ویژگیهای مهم روابط ایران و ترکمنستان، فقدان تعارضات امنیتی و ژئوپلیتیکی جدی در مقایسه با برخی دیگر از محیطهای پیرامونی ایران است. سیاست بیطرفی ترکمنستان، پرهیز عشقآباد از ورود به ائتلافهای نظامی و تلاش برای حفظ روابط متوازن با قدرتهای منطقهای و فرامنطقهای، سبب شده است مرز مشترک دو کشور طی بیش از سه دهه گذشته عمدتاً مرزی باثبات باقی بماند.
این ویژگی در شرایطی اهمیت بیشتری پیدا میکند که بخش قابل توجهی از محیط پیرامونی ایران در سالهای اخیر با جنگ، رقابت قدرتهای بزرگ، بحرانهای ژئوپلیتیکی و تغییر مسیرهای ارتباطی مواجه بوده است. در چنین محیطی، ترکمنستان برای ایران نه یک متحد سیاسی یا امنیتی، بلکه یک همسایه کمتنش و نسبتاً قابل پیشبینی است. تداوم تماسهای سیاسی تهران و عشقآباد در سال ۲۰۲۶ و تأکید دو طرف بر حسن همجواری، اعتماد متقابل و اجرای توافقهای پیشین نیز بیانگر تلاش برای حفظ همین ویژگی در روابط دوجانبه است.²
با وجود این، ثبات سیاسی هنوز به سطح متناسبی از وابستگی اقتصادی تبدیل نشده است. در سال ۲۰۲۴ حجم تجارت دو کشور حدود ۶۰۰ میلیون دلار گزارش شد، در حالی که ایران هدف افزایش مبادلات تجاری با ترکمنستان به سه میلیارد دلار تا سال ۲۰۲۸ را مطرح کرده است.³ فاصله قابل توجه میان رقم موجود و هدف اعلامشده، بهخوبی نشان میدهد که روابط اقتصادی همچنان پایینتر از ظرفیتهای جغرافیایی و زیرساختی دو کشور قرار دارد.
نزدیکی جغرافیایی، مرز مشترک، ارتباطات ریلی و جادهای و مکمل بودن برخی نیازهای اقتصادی، در شرایط عادی باید حجم بیشتری از مبادلات را ایجاد میکرد. بنابراین مسئله اصلی روابط ایران و ترکمنستان کمبود حوزههای همکاری نیست؛ بلکه تبدیل توافقات سیاسی به شبکههای پایدار اقتصادی، بانکی، گمرکی، انرژی و لجستیکی است.
انرژی؛ عبور از رابطه خریدار و فروشنده
انرژی همچنان یکی از مهمترین پایههای روابط دو کشور است، اما ماهیت بالقوه این همکاری در حال تغییر است. رابطه سنتی عمدتاً بر صادرات مستقیم گاز ترکمنستان به ایران متمرکز بود و اختلافات مالی گذشته نیز نشان داد که محدود کردن روابط انرژی به یک رابطه ساده خریدار ـ فروشنده میتواند آن را آسیبپذیر کند.
مدل جدید ظرفیت متفاوتی پیش روی دو کشور قرار داده است: سوآپ و ترانزیت انرژی.
ترکمنستان بهعنوان یکی از تولیدکنندگان مهم گاز جهان، کشوری محصور در خشکی است و تنوعبخشی به مسیرهای صادراتی برای عشقآباد اهمیت راهبردی دارد. ایران نیز به دلیل موقعیت جغرافیایی و برخورداری از شبکه انتقال گاز میتواند بخشی از این محدودیت جغرافیایی را کاهش دهد.
توافق انتقال گاز ترکمنستان به ترکیه از مسیر ایران نمونه مهم این تغییر است. بر اساس توافق شرکتهای BOTAŞ و Türkmengaz، انتقال گاز ترکمنستان به ترکیه از اول مارس ۲۰۲۵ و با استفاده از سازوکار سوآپ از طریق ایران آغاز شد. برای سال نخست انتقال حدود ۱.۳ میلیارد متر مکعب گاز پیشبینی شد و ظرفیت مورد بحث در توافق تا دو میلیارد متر مکعب در سال بود.⁴
اهمیت این تحول برای تهران صرفاً به درآمد احتمالی حاصل از سوآپ محدود نمیشود. این سازوکار نشان میدهد که ایران میتواند به جای باقی ماندن صرفاً در جایگاه مصرفکننده انرژی ترکمنستان، به گره انتقال انرژی میان آسیای مرکزی و بازارهای غربیتر تبدیل شود.
البته این ظرفیت با محدودیتهایی نیز مواجه است. وضعیت زیرساخت گازی ایران، رشد مصرف داخلی و تحریمهای آمریکا میتوانند قابلیت ایران برای ایفای یک نقش ترانزیتی پایدار را محدود کنند. تحلیل مرکز مطالعات شرقی ورشو نیز ضمن تأکید بر اهمیت سیاسی توافق ترکمنستان و ترکیه، محدودیتهای فنی شبکه ایران و ریسک تحریمها را از موانع توسعه این مسیر میداند.⁵ بنابراین، مزیت جغرافیایی ایران به خودی خود تضمینکننده تبدیل شدن کشور به هاب انرژی نیست؛ بلکه این مزیت تنها در صورت سرمایهگذاری زیرساختی و ایجاد قابلیت اطمینان در انتقال انرژی میتواند به قدرت ژئواکونومیک تبدیل شود.
ترکمنستان؛ حلقه شمالی راهبرد ترانزیتی ایران
بعد مهمتر روابط را باید در حوزه ترانزیت جستوجو کرد. برای ایران، ترکمنستان یکی از مهمترین مسیرهای مستقیم زمینی به آسیای مرکزی است. خط ریلی قزاقستان–ترکمنستان–ایران از طریق اینچهبرون امکان اتصال شبکه حملونقل ایران به قزاقستان و از آنجا به بخش گستردهتری از آسیای مرکزی را فراهم میکند. در مقابل، ایران یکی از کوتاهترین مسیرهای دسترسی ترکمنستان به خلیج فارس و دریای عمان را در اختیار دارد.
اهمیت این مسئله در شرایط تشدید رقابت کریدورها در اوراسیا بیشتر شده است. تجربه بحرانها و جنگهای سالهای اخیر نشان داده است که مسیرهای تجاری صرفاً زیرساخت اقتصادی نیستند؛ بلکه به بخشی از تابآوری و قدرت مانور راهبردی کشورها تبدیل شدهاند. برای ایران نیز توسعه ارتباط با ترکمنستان باید در پیوند با راهبرد بزرگتر اتصال آسیای مرکزی به بنادر جنوبی ایران دیده شود.
این موضوع حتی میتواند ابعادی فراتر از روابط دوجانبه پیدا کند. در گفتوگوهای دو کشور، ظرفیت مسیرهای چندجانبهای که ایران و ترکمنستان را به سایر کشورهای آسیای مرکزی و قفقاز متصل میکنند نیز مورد توجه قرار گرفته است. چنین شبکههایی، در صورت افزایش حجم واقعی بار و رفع موانع گمرکی و زیرساختی، میتوانند موقعیت ایران را در پیوند دادن آسیای مرکزی، قفقاز و آبهای جنوبی تقویت کنند.
از این منظر، ترکمنستان برای ایران فقط یک مقصد صادراتی نیست؛ بلکه دروازه ورود به فضای ژئواکونومیک آسیای مرکزی است. همین کارکرد است که ارزش راهبردی روابط با عشقآباد را فراتر از ارقام فعلی تجارت دوجانبه قرار میدهد.
بیطرفی ترکمنستان؛ محدودیت یا فرصت برای ایران؟
سیاست بیطرفی دائمی ترکمنستان گاهی بهعنوان عاملی محدودکننده برای توسعه همکاریهای سیاسی و امنیتی این کشور تلقی میشود. عشقآباد معمولاً از ورود به ترتیباتی که استقلال سیاست خارجی آن را محدود کند پرهیز کرده و تلاش کرده است همکاری خارجی خود را عمدتاً بر روابط دوجانبه، اقتصادی و دیپلماتیک استوار سازد. تأکید مجدد سازمان ملل بر بیطرفی دائمی ترکمنستان در سال ۲۰۲۵ نیز نشاندهنده تداوم اهمیت این اصل در هویت بینالمللی این کشور است.⁶
اما همین ویژگی میتواند از منظر ایران یک مزیت باشد. تهران برای توسعه روابط با ترکمنستان الزاماً نیازمند ورود به یک رقابت امنیتی مستقیم با روسیه، چین، ترکیه یا غرب نیست. مدل مناسب همکاری با عشقآباد اساساً میتواند ژئواکونومیک و غیرائتلافی باشد: انرژی، ترانزیت، تجارت مرزی، برق، دریای خزر و همکاریهای اقتصادی و فرهنگی.
تحولات سال ۲۰۲۶ نیز این ظرفیت را نشان میدهد. در تماس وزیران خارجه ایران و ترکمنستان در ماه مه، علاوه بر روابط دوجانبه، موضوع امنیت منطقهای، استفاده از ابزارهای سیاسی و دیپلماتیک برای پیشگیری از منازعات و حفظ دریای خزر بهعنوان منطقه صلح، حسن همجواری و همکاری مورد تأکید قرار گرفت.⁷ در ژوئن نیز دو طرف بر ادامه توسعه روابط بر اساس حسن همجواری، احترام متقابل و اعتماد تأکید کردند.⁸
در واقع، اهمیت ترکمنستان برای ایران دقیقاً در این است که روابط دو کشور الزاماً نیازمند همگرایی سیاسی یا امنیتی گسترده نیست. دو کشور میتوانند بدون شکل دادن به اتحاد سیاسی، سطح بالاتری از وابستگی متقابل اقتصادی و زیرساختی ایجاد کنند.
از «سیاست همسایگی» به «سیاست اتصال»
با این حال، اگر روابط ایران و ترکمنستان در سطح دیدارهای سیاسی، کمیسیونهای مشترک و اسناد همکاری باقی بماند، بخش مهمی از ظرفیت ژئوپلیتیکی دو کشور همچنان بالفعل نخواهد شد. هدف سه میلیارد دلاری تجارت، توسعه سوآپ گاز، افزایش ظرفیت مسیرهای ریلی و جادهای و گسترش همکاریهای مرزی زمانی اهمیت راهبردی پیدا میکنند که در قالب یک سیاست منسجم دیده شوند.
ایران در رابطه با ترکمنستان بیش از هر چیز به یک سیاست اتصال نیاز دارد؛ سیاستی که انرژی، راهآهن، جاده، تجارت مرزی و دسترسی به آسیای مرکزی را اجزای جداگانه تلقی نکند، بلکه آنها را در یک شبکه واحد ژئواکونومیک تعریف کند.
این مسئله بهویژه از آن جهت اهمیت دارد که ایران در آسیای مرکزی با بازیگرانی چون چین، روسیه، ترکیه و کشورهای دیگر مواجه است که هر یک ابزارهای اقتصادی و زیرساختی قابل توجهی در اختیار دارند. ایران نه منابع مالی چین را برای سرمایهگذاری در مقیاس بسیار بزرگ در اختیار دارد و نه الگوی نفوذ سنتی روسیه در آسیای مرکزی را. مهمترین مزیت نسبی تهران چیز دیگری است: جغرافیا.
دسترسی همزمان ایران به آسیای مرکزی، قفقاز، خلیج فارس و دریای عمان ظرفیتی است که در صورت تکمیل زیرساختها و کاهش موانع تجارت و ترانزیت میتواند بخشی از محدودیتهای اقتصادی و سیاسی ایران را جبران کند. ترکمنستان یکی از کشورهایی است که این مزیت جغرافیایی در رابطه با آن بیش از بسیاری از همسایگان قابلیت تبدیل شدن به مزیت اقتصادی دارد.
جمعبندی
در سیوپنجمین سالگرد استقلال ترکمنستان، روابط تهران و عشقآباد را میتوان یکی از باثباتترین و در عین حال یکی از کمتر بالفعلشدهترین روابط همسایگی ایران دانست. اعتماد سیاسی نسبی و فقدان تعارض امنیتی جدی، زمینه لازم برای همکاری را فراهم کرده است، اما سطح تجارت و پیوندهای اقتصادی همچنان با ظرفیت جغرافیایی دو کشور فاصله دارد.
تحولات سالهای اخیر، بهویژه شکلگیری مسیر سوآپ گاز ترکمنستان به ترکیه از طریق ایران، تلاش برای افزایش تجارت و توجه بیشتر به اتصال ترانزیتی نشان میدهد که امکان عبور از یک رابطه عمدتاً دوجانبه به یک مشارکت ژئواکونومیک منطقهای وجود دارد.
برای ایران، ارزش راهبردی ترکمنستان بیش از آنکه در وزن سیاسی یا اندازه بازار داخلی این کشور باشد، در جایگاه آن در اتصال ایران به آسیای مرکزی و شبکههای اوراسیایی نهفته است. متقابلاً برای ترکمنستان نیز ایران یکی از مسیرهایی است که میتواند محدودیت ناشی از محصور بودن این کشور در خشکی را کاهش داده و دسترسی آن به مسیرهای جنوبی و غربی را متنوعتر کند.
از این رو، مرحله بعدی روابط ایران و ترکمنستان باید نه صرفاً بر «افزایش همکاری»، بلکه بر ایجاد وابستگی متقابل زیرساختی متمرکز شود. اگر تهران بتواند انرژی، ترانزیت، تجارت مرزی و اتصال ریلی را در قالب یک راهبرد واحد سازمان دهد، ترکمنستان میتواند از یک همسایه باثبات به یکی از حلقههای اصلی سیاست ایران در آسیای مرکزی تبدیل شود.
منابع
- United Nations General Assembly, “Permanent Neutrality of Turkmenistan,” Resolution A/RES/79/274, adopted March 21, 2025; United Nations Digital Library.
- Ministry of Foreign Affairs of Turkmenistan, “Current Issues of Turkmen-Iranian Cooperation Discussed in Ashgabat,” June 12, 2026.
- “Iran Proposes Roadmap to Revitalize Trade Turnover with Turkmenistan,” Trend, May 19, 2025.
- Republic of Türkiye, Ministry of Energy and Natural Resources, “We Will Supply 1.3 Billion Cubic Meters of Natural Gas by the End of the Year,” February 12, 2025; OSW Centre for Eastern Studies, “Problematic Diversification: Turkey’s Gas Agreement with Turkmenistan,” February 20, 2025.
- Adam Michalski and Marcin Popławski, “Problematic Diversification: Turkey’s Gas Agreement with Turkmenistan,” OSW Centre for Eastern Studies, February 20, 2025.
- United Nations General Assembly, “Permanent Neutrality of Turkmenistan,” A/RES/79/274, March 21, 2025.
- Ministry of Foreign Affairs of Turkmenistan, “Statement for Mass Media,” May 4, 2026.
- Ministry of Foreign Affairs of Turkmenistan, “Current Issues of Turkmen-Iranian Cooperation Discussed in Ashgabat,” June 12, 2026.
