محمدحسین لطفالهی
جیک سالیوان، مشاور امنیت ملی رییسجمهور ایالات متحده روز دوشنبه ۲۰ تیر در نشست خبری به خبرنگاران گفت: «اطلاعات ما حاکی از آن است که دولت ایران در حال آماده شدن برای انتقال صدها پهپاد از جمله پهپادهای با قابلیت حمل سلاح در یک جدول زمانبندی تسریع شده به روسیه است.» سالیوان اضافه کرد که مشخص نیست آیا ایران پیش از این پهپادهای خود را دراختیار روسیه قرار داده است یا خیر. وی با این حال افزود: «ایالات متحده اطلاعاتی دارد که نشان میدهد ایران آماده آموزش نیروهای روس در ماه جاری برای استفاده از این پهپادهاست.»
جمهوری اسلامی ایران این ادعا را درست نمیداند. ناصر کنعانی، سخنگوی وزارت امور خارجه ایران روز سهشنبه ۲۱ تیر در پاسخ به ادعای مشاور امنیت ملی ایالات متحده گفت: «سابقه همکاریهای میان جمهوری اسلامی ایران و فدراسیون روسیه در حوزه برخی فناوریهای نوین به پیش از آغاز جنگ در اوکراین برمیگردد و در مقطع اخیر هیچ تحول خاصی در این ارتباط رخ نداده است.» او با بیان اینکه «موضع جمهوری اسلامی ایران در قبال جنگ اوکراین کاملا روشن است و بارها به صورت رسمی اعلام شده» تاکید کرد: «ادعای مقام امریکایی درحالی است که امریکا و اروپاییها سالهاست کشورهای اشغالگر و متجاوز از جمله در منطقه غرب آسیا را به انباری از سلاحهای کشنده متنوع خود تبدیل کردهاند که قطعا بدون این تسلیحات، تداوم بیش از هفت دهه تجاوز، جنایت و اشغالگری صهیونیستها در سرزمینهای اشغالی ممکن نبود.»
از مدتها پیش ایالات متحده به برنامه پهپادی ایران به عنوان یک تهدید مینگریست و تلاش میکرد این برنامه را محدود کند؛ حالا اما امریکاییها با یک بهانه جدید در تلاش برای زمینهسازی در راستای اعمال محدودیتهای بیشتر بر این برنامه هستند.
علاوه بر تحریمهایی که در دوره ترامپ علیه برنامه پهپادی ایران اعمال شده، در اکتبر ۲۰۲۱، وزارت خزانهداری دولت بایدن نام چهار فرد و دو نهاد ایرانی جدید را در فهرست تحریمهای خود قرار داد. همزمان با این تحریمها، الی ادیمو معاون وزارت خزانهداری امریکا اظهار داشت: «پهپادهای ایرانی در سراسر منطقه صلح و ثبات را به خطر انداختهاند. ایران و گروههای نظامی وابسته به آن با این پهپادها نیروهای دریایی امریکا و شرکای ما و همچنین کشتیرانی را با خطر روبهرو کردهاند.» چند ماه بعد، در آوریل ۲۰۲۲ مجلس نمایندگان امریکا طرح «قانون توقف امکانات پهپادی ایران» را تصویب کرد. پس از اعلام تصویب این طرح، تد دویچ، عضو مجلس نمایندگان از حزب دموکرات در توییتی گفت که «جمهوری اسلامی در موارد متعدد ثبات جهانی و منافع ایالات متحده را با استفاده از پهپاد به مخاطره انداخته است.»
بسیاری از کارشناسان معتقدند از نظر فنی امکان صادرات این تعداد پهپاد از سوی ایران به روسیه وجود ندارد. با این وجود برخی کارشناسان امریکایی دادههای ارایه شده از سوی مشاور امنیت ملی این کشور را «منطقی» ارزیابی میکنند.
حمیدرضا عزیزی، پژوهشگر موسسه آلمانی امور بینالمللی و امنیت در برلین به «روزنامه اعتماد» میگوید: «هنوز در اصل و گستره ادعای مطرح شده از سوی امریکا یعنی هم موضوع صادرات پهپاد و هم بحث صدها پهپاد تردید دارم و نمیدانم تا چه اندازه این مساله میتواند واقعیت داشته باشد.» به گفته او، اطلاعات خیلی دقیقی درخصوص وضعیت جاری نیروهای نظامی روسیه چه از نظر سختافزاری و چه از نظر نیروی انسانی منتشر نمیشود اما برخی موارد باعث میشود تردیدهایی پیرامون آنچه از سوی مشاور امنیت ملی امریکا مطرح میشود به وجود آید. عزیزی میافزاید: «یک بحث این است که آیا ایران توانایی ساخت و تحویل صدها پهپاد را دارد یا خیر. واقعیت این است که از چند سال قبل بحث پهپاد به عنوان یکی از ستونهای بازدارندگی در ایران در کنار بحث موشکی مورد توجه قرار گرفت. این مساله باعث میشود که بخواهیم بپرسیم آیا نیاز داخلی برای بازدارندگی در برابر تهدیدها اجازه صادرات صدها پهپاد را میدهد یا نه؟ مساله دیگر مساله نیروهای متحد ایران در منطقه نظیر حزبالله است که به حمایتهای ایران در این زمینه نیاز دارند و اگر حمایت از آنان در کنار نیازهای داخلی دیده شود، تردیدها بیشتر خواهد شد.»
این پژوهشگر موسسه آلمانی امور بینالمللی و امنیت در برلین معتقد است اظهارات مقامهای امریکایی ممکن است ناظر بر کارخانه پهپادی ایران در تاجیکستان باشد و چشماندازی مطرح شود که بخشی از این پهپادها در آینده به روسیه تحویل داده شود اما اینکه موضوع استفاده از آنها در آینده بسیار نزدیک و در اوکراین مطرح باشد، محل بحث است.
اواخر اردیبهشت ماه سال جاری، کارخانه تولید پهپاد ابابیل ۲ از سوی صنایع دفاعی وزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح جمهوری اسلامی ایران با حضور سرلشکر باقری، رییس ستاد کل نیروهای مسلح ایران و شیرعلی میرزا وزیر دفاع و جمعی از فرماندهان عالیرتبه تاجیکستان در دوشنبه پایتخت این کشور افتتاح شد.
گرگ کالستروم، تحلیلگر نشریه اکونومیست نیز سوال مشابهی را مطرح میکند. او در توییتر مینویسد: «آیا ایران واقعا صدها پهپاد با قابلیت حمل سلاح برای صادرات دارد؟ ظرفیت تولید محدودی در این زمینه وجود دارد و اگر بتواند صدها سیستم تسلیحاتی مفید تولید کند (دستکم) تعجبآور خواهد بود.»
اسفندیار باتمانقلیج نیز به نکات سوالات جالب توجهی در این زمینه اشاره میکند. به نوشته او آژانس اطلاعات دفاعی ایالات متحده در گزارشی که سال ۲۰۱۹ منتشر کرده، نوشته است که ایران توانایی تولید و صادرات پهپاد در مقیاس بسیار بزرگ را ندارد. او همچنین معتقد است تولیدات ایران در کارخانه تاجیکستان نمیتواند به اندازهای سریع و در مقیاس زیاد افزایش پیدا کند که نتیجه آن صادرات صدها پهپاد به روسیه برای جنگ اوکراین باشد.
در این میان، برخی تحلیلگران نظر متفاوتی دارند. حشمتالله فلاحتپیشه، رییس پیشین کمیسیون امنیت ملی مجلس شورای اسلامی ایران در پاسخ به «اعتماد» میگوید که «با توجه به تجربه، سابقه و فناوری تولید پهپادهای عملیاتی در ایران توان تولید و صادرات پهپاد در ایران وجود دارد.» او همچنین صادرات و واردات پهپاد را امری متعارف میداند که بسیاری کشورها این کار را انجام میدهند.
سموئل بندت، کارشناس اندیشکده امریکایی CNA نیز باور دارد که رجوع روسیه به ایران برای تامین نیازهای پهپادی گزارهای منطقی است. او روز سهشنبه به آسوشیتدپرس گفت: «طی ۲۰ سال گذشته یا حتی بیشتر، ایران در حال ارتقای نیروی پهپادی خود بوده و علاوه بر این، پهپادهای ایرانی تجربههای بیشتری درخصوص حضور در جنگ نسبت به پهپادهای روسی دارند. آنها همچنین در زمینه پهپادهای کامیکازه (پهپادهای انتحاری) از کشورهای پیشرو هستند.»
بندت اضافه کرد که ایران «سابقه اثبات شدهای در زمینه به پرواز درآوردن هواپیماهای بدون سرنشین، طی مسیرهای صدها مایلی و مورد اصابت قرار دادن اهداف دارد.»
