آسیای مرکزی در نظم نوین سالهای اخیر، از یک پیرامون ژئوپلیتیکی به میدان بههم پیوستهای از رقابت قدرتها، بازآرایی کریدورها، بحران آب/انرژی و تهدیدهای فرامرزی بدل شده است. در این میان، قرقیزستان با وجود محدودیتهای اقتصادی و نهادی، نقشی بیش از پیش یافته و به گرهگاهی امنیتی میان روسیه، چین، غرب و سازوکارهای منطقهای تبدیل شده است. این نوشتار برآن است که امنیت قرقیزستان باید در چارچوب دگرگونی ساختاری امنیت منطقهای و منطق وابستگی متقابل درک شود؛ جایی که آب، انرژی، ترانزیت و مسائل افغانستان بهصورت همزمان تأثیرگذار است. در این میان، قرقیزستان نه یک قدرت مسلط، بلکه بازیگری میانی است که میتواند با بیطرفی فعال، میانجیگری و تنظیم هوشمندانه وابستگیها، به ثبا ت منطقهای یاری رساند.
افغانستان به عنوان کشوری که علاوه بر دارا بودن حسن همجواری و خونشریکی با جمهوری اسلامی، بیشترین پیوندهای تمدنی_فرهنگی را نیز با ایران دارد و از لحاظ ژئوپولتیکی از جایگاهی برخوردار است که علاوه بر منطقه غرب آسیا (خاورمیانه) بر مناطق مهمی همچون آسیای مرکزی و آسیای جنوبی و همچنین محیط امنیتی چین و روسیه، همپوشانی دارد.
علت درگیری اخیر بین تاجیکستان و قرقیزستان هنوز مشخص نشده است و اینکه چرا این درگیری درست در روز نشست سازمان همکاری شانگهای رخ داد؟ چرا همزمان با امضای قراردادی اقتصادی رؤسایجمهور دو کشور در سمرقند ازبکستان در نشست منطقهای شانگهای مشتعل شد؟ چرا درست پس از درگیری آذربایجان و ارمنستان؟ و اینکه چرا کشورهای پساشوروی همزمان در یک مقطع زمانی وارد جنگ با یکدیگر شدهاند؟ چرا آتشها از درگیریهای داخلی آغاز میشود؟ چرا ققنوس نماد تمامی این درگیریها است؟ درحالیکه اینگونه درگیریهای نظامی میتواند منجر به جنگهای بیندولتی گستردهای شود که قابلیت بیثباتسازی وضعیت را در آسیای مرکزی دارند، ناظران، کنش دستگاه دیپلماسی ایران را منفعلانه و گویا بیخبر از قابلیت سرریز این درگیریها ارزیابی میکنند.
قرارداد آبی بین ایران و افغانستان در مورد هیرمند در سال 1351 تنها سند رسمی آبی در مورد رودخانههای مشترک ایران در مرزهای شرقی با همسایگان میباشد، اما متاسفانه بنا به علل مشهود و متعدد از سوی کشور افغانستان نادیده گرفته شده است و باعث بحرانهای انسانی و زیست محیطی عدیده ای در منطقه سیستان در سده اخیر پس از تشکیل کشور افغانستان شده است.
در یک هفته اخیر دور جدیدی از درگیری مرزی میان دو کشور قرقیزستان و تاجیکستان روی داده که علیرغم تلاش کشورهای عضو سازمان پیمان امنیت جمعی برای ایجاد صلح، ترکیه نقش مخربی در این زمینه ایفا کرده است.
چین از زمان خروج آمریکا از افغانستان، با دید اقتصادی بارزتر و نگاه امنیتی عمیقتری پیشرفت وضعیت در افغانستان را رصد میکند. به همین دلیل با طالبان از ابتدای امر، تعامل توام با صبر استراتژیک را سرخط سیاستهای خود قرار داد. نگاه راهبردی چین، علاوه بر تعامل با طالبان، نفوذ در جامعه افغانستان در درازمدت است. چین تلاش میکند تا علاوه بر حفظ روابط تاکتیکی با طالبان، از گسترش تروریسم در مرزهای غربی خود، جلوگیری کند. از همین رو تعامل چین با طالبان، یک تعامل حفظ وضع موجود و اعتقاد به گسترش این روابط بر اساس نیازهای زمان معرفی شده است.
ظهر روز جمعه ۲۵ شهریور و در جریان سفر سیدابراهیم رئیسی به سمرقند، عضویت رسمی جمهوری اسلامی ایران در سازمان همکاری شانگهای از سوی رئیسجمهور ازبکستان اعلام شد.
سيد ابراهيم رييسي، رييسجمهور اسلامي ايران، روز گذشته براي شركت در اجلاس سران سازمان همكاري شانگهاي به ازبكستان سفر كرد. آغاز فرآيند عضويت ايران در سازمان همكاري شانگهاي در پي سفر سال گذشته رييسجمهور به دوشنبه براي شركت در اجلاس سال قبل، از سوي دولت سيزدهم به عنوان يكي از دستاوردهاي بزرگ اين دولت عنوان شده است.
در تاریخ 15 تا 16 سپتامبر 2022، اجلاس سران سازمان همکاری شانگهای در سمرقند (جمهوری ازبکستان) - یکی از قدیمی ترین شهرهای جهان - برگزار می شود. مقدمات آن به خط پایان رسید و بررسیهای زیادی از طریق تمام مکانیسمهای همکاری انجام شد. بیش از 80 رویداد تحت ریاست ازبکستان برگزار شد و در چارچوب آن تبادل نظر عمیقی بین نمایندگان هشت کشور عضو سازمان همکاری شانگهای که به جستجوی پاسخهای جمعی برای حادترین چالشها و تهدیدهای منطقهای و جهانی اختصاص داشت، انجام شد.